Istorgia Grischuna

Insaquants onns suenter la decisiun d'edir il "Handbuch der Bündner Geschichte" (HGBR) en lingua taliana e tudestga - sut l'egida da la Societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna - han ins decidì da crear per las Rumantschas ed ils Rumantschs ina Istorgia Grischuna particulara en in tom en la lingua da standard rumantsch grischun. Il Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient ha surdà quest project a la Societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna ed a la Lia Rumantscha. Questas duas societads valan sco edituras, responsabla per la direcziun è stada la Lia Rumantscha. Ina gruppa da lavur responsabla per l'accumpagnament dal project ha incaricà l'istoricher dr. Adolf Collenberg ed il linguist dr. Manfred Gross cun l'elavuraziun ed als ha accumpagnà a moda critica sin lur via difficila.
La Istorgia Grischuna na remplazza betg il HGBR resp. la "Storia dei Grigioni". Ella è da chapir sco cumplettaziun da questas duas ovras e maina a moda variada tras l'istorgia retic-grischuna, da la preistorgia fin a la votaziun davart la revisiun totala da la Constituziun chantunala dal 14 da settember 2003. Ina particularitad da la Istorgia Grischuna èn quels champs che tractan temas specificamain rumantschs. Ma la Istorgia Grischuna n'è nagina istorgia da la lingua rumantscha en il Grischun. Plitost preschenta ella sper l'istorgia generala dal Grischun differents fatgs ch'èn spezialmain interessants ed impurtants or da la vista rumantscha.
Chapitels spezials, excurs e fanestras preschentan t.a. il svilup dal territori rumantsch, da la lingua e litteratura rumantscha e dal chant. L'autur ha applitgà ils suandants princips: integraziun en il context svizzer ed europeic e concretisaziun cun agid dad exempels dal territori rumantsch senza excluder las autras parts dal chantun Grischun. L'essenza da l'ovra furma sa chapescha il cuntegn istoric-cultural che dr. Adolf Collenberg ha tschernì e concepì a moda independenta. Il cudesch è scrit en rumantsch grischun. La lingua serva sulettamain sco instrument per intermediar la materia ad in public pli vast. Il rumantsch grischun n'è dentant betg mo ina simpla transposiziun d'in idiom, en quest cas dal sursilvan. En il cas ideal ha la lingua in agen caracter, in agen colorit ed in'atgna melodia che unescha ils tratgs cuminaivels dals idioms ed als renda chapaivels en medema maniera per in Sursilvan, in Sutsilvan, in Surmiran u in Ladin. Inqual pled è u vegnì creà nov u standardisà ("Cultura da santeris cun urna" per "Urnenfelderkultur", "liber da persuna" per "lebfrei"). Ils nums da vischnancas - premess ch'in tal existiva - sco er intgins nums da persunalitads istoricas èn medemamain vegnids recepids. Sco resultat survegnan ils Rumantschs per l'emprima giada in'istorgia dal chantun cumpletta da la preistorgia fin al temp preschent cun chartas istoricas dal tuttafatg rumantschs.
La Istorgia Grischuna sa drizza ad in public che s'interessa per l'istorgia e la cultura, ma er a scolas dals stgalims secundars I e II. Ella n'è dentant betg concepida sco med d'instrucziun. A las scolas serva il CD-rom elavurà dals auturs sut la direcziun da Daniel Saluz. Quest supplement cumplettescha l'ovra e cuntegna tut las chartas istoricas. Cun l'agid da funtaunas scrittas, maletgs, sequenzas da film, texts introductivs, survistas cronologicas ed ideas didacticas dat quest CD-rom impuls per trais temas che vegnan tractads en il cudesch che pudess daventar in'ovra classica.
La Istorgia Grischuna po vegnir retratga tar la Lia Rumantscha. Ella custa 49.00 francs senza CD-rom e 59.00 francs cun CD-rom. Scolas pon profilar d'in pretsch da reducziun.

[Pagina rumantscha]