Confessiun a la quadrilinguitad

Ils 10 da mars vota il pievel svizzer davant il nov artitgel 116 da la constituziun federala. Il rumantsch duess survegnir il status d’ina lingua mez uffiziala.

Il rumantsch è fitg periclità, ed er il talian perda adina dapli impurtanza sin nivel naziunal. La Svizra va en direcziun d’in stadi da duas e mez linguas. Sin champ federal vegn duvrads savens be il tudestg ed il franzos. Il talian n’è – malgrà il status da lingua uffiziala – tuttavia betg egual al tudestg e franzos, ed il rumantsch na ha mai gì dapli ch’in status simbolic en Svizra. Senza ulteriuras mesiras vegn il talian ad avair adina pli pauca impurtanza, ed il rumantsch na vegn en paucas generaziuns betg pli ad exister sco lingua viva.
Daspera ston ins era constatar ina tscherta differenza tranter las cuminanzas linguisticas da noss pajais. Nus vivain pli e pli in sper l’auter, enstagl da viver in cun l’auter. Questa indifferenza metta en privel la coerenza da noss pajais.

Tge porta il nov
Il nov artitgel116 da la constituziun federala tegna quint da quests dus problems. La Confederaziun ed ils Chantuns vegnan obligads da promover cuminaivlamain la chapientscha ed il barat tranter las regiuns linguisticas. Ultra da quai po la Confederaziun sustegnair il Grischun e Tessin en il mantegniment e la promoziun da la lingua rumantscha e taliana. La posiziun dal talian po qua tras vegnir rinforzada, ed il declin dal rumantsch po vegnir franà. Finalmain survegn il rumantsch il status d’ina lingua mez uffiziala: persunas da lingua rumantscha han il dretg da sa drizzar en lur lingua materna a las autoritads federalas, e la Confederaziun vegn obligada da resguardar er il rumantsch en contact cun la Rumantschia.
La meglra tgira da la lingua rumantscha è l’adiever en tut ils secturs dal mintgadi. Il rumantsch è dapi il 1938 lingua naziunala, ma betg lingua uffiziala da la Confederaziun. Perquai n'è el vegnì duvrà (quasi) mai sin nivel federal. Cun il nov artitgel da linguas daventa uss er il rumantsch lingua uffiziala da la Svizra per contacts tranter la Confederaziun e la Rumantschia. L'adiever dal rumantsch dat ad el valur e prestige ed augmenta sia utilitad pratica. La lingua po sa sviluppar e s'adattar al temp modern.

Pass impurtant
Il nov artitgel 116 CF è in pass fitg impurtant per la Confederaziun e surtut per ils Rumantschs. Sin champ naziunal sa tracti da chattar puspè ad ina mentalitad che na vesa en la diversitad linguistica e culturala ina smanatscha, mabain in enritgiment.
Als Rumantschs vegn l'artitgel da linguas a gidar da cuntinuar cun lavurs per la promoziun da lur lingua e cultura.