Il far chaprizius e funest da Turitg pertutgant l’englais
Ils liuns fascinads da l’America

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Ils linguatgs «pitschens» n’interessan pli il chantun dal «New Public Management». Ils liuns da sia vopna èn fascinads da quel pajais ch’è sa mussà capavel d’«extorcar» passa ina milliarda francs a las bancas dal Paradeplatz. Cun l’entschatta da l’onn da scola 1999/2000 vegn l’englais in rom obligatori d’instrucziun davent da la setavla classa. En sasez ina novaziun allegraivla; il franzos vegn mussà gia en la tschintgavla, uschè ch’ils scolars da setavla na ston entschaiver enina cun dus linguatgs. 
Bler pli dispitaivel è in experiment d’instrucziun englaisa cun computer, finanzià da l’economia privata, sin mintga stgalim primar. Lez ha entschavì en ina scola turitgaisa e duai pertutgar pliras davent d’avust 1999. Il project relativ vegn reproducì entiramain e lura commentà en in cudesch edì da Max Mittler*. Sin p. 72 punctuescha Iso Camartin ils avantatgs da l’experiment, beneventond ch’ins veglia instruir uffants en ina moda ch’als dà quaida d’emprender. El manegia ch’ins possia promover la plurilinguitad cun inquala tschantscha. Tgi che ha emprendì e discurra gugent englais entschaiva lur in auter linguatg cun grondas aspectativas. Quai scriva era Bernard Cathomas (p. 148). 

Nossa plurilinguitad 
Raschun hani. Dentant n’è il chantun Turitg betg il Liechtenstein u la Malta, mabain il commember il pli ferm d’ina lia federala cun quatter linguatgs uffizials. In da lezs è il tudestg; tschels trais èn uffizials e vegnan discurrids en nov da las 26 republicas chantunalas. Prender seriusa la lia federala vul dir resguardar las tschantschas e culturas da quels nov chantuns. Quai va fitg bain a prà cun la globalisaziun da noss temp, damai ch’il franzos collia la Svizra, na betg be cun la Frantscha e la Belgia, ma-bain era cun il Canada e cun indumbrabels pajais africans francofons. 
En il cudesch edì da Mittler prevalan ils dubis e las criticas areguard l’experiment turitgais. Cunzunt Cathomas, sco manader da la Pro Helvetia, descriva las vistas dals linguatgs en Svizra en moda pregnanta e clervesenta cun lartg orizont. El constatescha che las singulas parts dal pajais s’interessian adina pli pauc ina per tschella, e ch’il pievel giaja «perdend la conscienza d’ina colliaziun da domaduas varts dals cunfins regiunals» (p. 153). 
Lur tira’l las conclusiuns: «L’englais sco tschantscha dominanta emprend’ins bunamain da sasez. En sia sumbriva stattan perencunter ils linguatgs naziunals; ins als emprenda be sche quai è ina finamira civica (...). Sch’ins emblidass lezza dimensiun civica e politica, tralaschass ins in aspect che decida l’existenza da noss pajais. Per ina coexistenza activa da las regiuns svizras na pon ins desister da communitgar activamain sur ils cunfins dals linguatgs. «Sche jau stoss discurrer englais per dialogar cun in Aleman, lura na sai jau pli endretg pertge che jau duaja restar Svizzer», di Pierre Du Bois, professer a l’Institut universitar da relaziuns internaziunalas a Genevra (...). Las regiuns linguisticas na dastgassan pia sa sparter anc dapli» (pp. 156-157). 

L’instrucziun tudestga na tanscha 
Las consequenzas da l’experiment en la scola primara turitgaisa pertutgan era l’entruidament en tudestg sco linguatg uffizial dal chantun e da la confederaziun, e quai gist entant che ses studi sa derasa en l’Europa centrala ed orientala suenter la fin dal communissem. 
Il scolast turitgais Marco Baschera tema ch’ils uffants d’emprima classa n’emprendian betg a scriver tudestg uschia gugent che tschantschar englais, e che quest vegnia perquai lur emprim linguatg da scrittira, tant pli ch’«ins observa ina tscherta anglomania en la Svizra tudestga» (p. 128). «Blers giuvens tschantschan englais pli gugent che tudestg da scrittira cun glieud d’auter linguatg» (Katharina Bretscher-Spindler, pp. 116–117). Il Giurassian José Ribeaud, anteriur redactur da la Televisiun romanda per la Svizra tudestga e lura schefredactur da «La Liberté», scriva: «Ils blers Svizzers tudestgs na domineschan insumma nagin linguatg naziunal, gnanc il tudestg. Quai è il problem linguistic fundamental da la Svizra, e las minoritads neolatinas duessan l’exprimer cler e dad aut» (p. 66). 
Durant vacanzas a Savognin ha’l percurschì ch’i saja «savens pli facil da discurrer tudestg da scrittira cun in Rumantsch che cun in Svizzer tudestg» 
(p. 48); la medema observaziun sa chatta gia, dal reminent, en l’ediziun 1911 dal guid Baedeker per la Svizra (p. 427). 

Prudientscha e convivenza 
S’enclegia ch’ils auturs formuleschan propostas per meglierar la situaziun dals quatter linguatgs naziunals en fatscha a l’englais, en il senn d’ina chapientscha pli gronda tranter las cuminanzas linguisticas, tenor l’art. 116 CF. Il patratg il pli simpel e cler è quel da Cathomas; el recumonda mesiras accumpagnantas per promover il studi dal franzos sper l’englais en la Svizra tudestga, e  quel dal tudestg sper l’englais en la Romandia (pp. 158–159). 
Ribeaud punctuescha: «Pli giuven ch’in uffant è, pli tgunsch ch’el emprenda in’autra tschantscha» (p. 58); perquai propona’l t. a. da spustar en l’emprima classa primara l’entschatta da l’instrucziun en in segund linguatg naziunal e d’introducir il linguatg da scrittira en ils gieus da las scolettas alemanas, sco ch’i vegn fatg daditg cun il ta-lian en il Tessin. Il linguist Georges Lüdi (Universitad da Basilea) cusseglia anc da resguardar era las tschantschas dals immigrads (p. 37); quai gidass ad integrar lur segunda generaziun. Dapi bunamain trais onns meditesch’ins en il departament federal da l’intern davart ina lescha d’applicaziun per l’artitgel 116 CF. Tar quellas profundas reflexiuns pudess ins resguardar er il volum edì da Mittler e scrit da burgais plain quità per l’avegnir da la convivenza tranter las cuminanzas linguisticas dal pajais. Lez cudesch stimulescha plinavant a duas dumondas: 

1. Nossas autoritads federalas en lur sabientscha han decidì d’arranschar en dus onns in’exposiziun naziunala en la regiun dals lais al pe dal Giura, pia sper il cunfin tranter franzos e tudestg (Bienna, Murten, Neuchâtel, Yverdon). Anc na ves’ins fitg cler la directiva da lezza occurrenza. Co quintan ses manaders da stimular lur public a patratgar davart il connex tranter l’avegnir da la convivenza svizra ed ina politica da linguatgs cun vast orizont, resguardond plainamain tuts quatter linguatgs naziunals? 
2. Lezza convivenza vegn pia periclitada tras il far chaprizius e funest dal chantun il pli ferm ed il pli populà (1,2 milliuns olmas). Ils fundaturs dal stadi federal han stabilì ina clausula d’aur che permetta da sminuir la preponderanza da tals chantuns. Mintgin dastga fin qua esser represchentà d’ina suletta persuna en il cussegl federal. Fissi prudent da demolir lezza saiv da segirezza gist en fatscha a quai che Ribeaud numna «in superbi pass solitari ch’è gia bunamain arrogant» (p. 43)? 
L’englais vegn. El vegn era, baud u tard, en nossas scolas grischunas. Nus al stuain pinar in plaz. Quai pudainsa far senza renunziar a quai che dà forza e ritgezza spiertala al Grischun ed a la Svizra, numnadamain nossa plurilinguitad millennara. I fa da basegn prudientscha ed in lartg orizont. Il cudesch da Mittler gida en lez senn. 

* Max Mittler (ed.), Wieviel Englisch braucht die Schweiz? Unsere Schulen und die Not der Landessprachen. Frauenfeld (Huber) 1998