Destins e vistas da minoritads etnicas
Da la snegaziun a la renconuschientscha

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

En raschienis cun persunas ch’appartegnan ad autras minoritads linguisticas aud’ins adina puspè lur gronda admiraziun per la situaziun legala da las cuminanzas etnicas svizras ch’els cumpareglian tristamain cun lur atgna. Quai che per in burgais svizzer s’enclegia da sasez para in privilegi per tgi che stat da l’autra vart dal cunfin. Il statut d’ina minoritad dependa per regla da la maioritad. Pertge han tants pievels fadia da renconuscher ina varietad culturala creschida istoricamain en l’intschess da lur pajais? 

La refusa dal passà 
Gist lez patratg da creschientscha istorica refuseschan quels che vulan eliminar cuminanzas etnicas. Il mitus dal «Cosovo terra serba» che zaivra ed excluda ils Albanais enconuschainsa pli ch’avunda. Anc pli simpla e radicala è la refusa dal passà entir sco d’in temp da ignoranza ch’ins duaja stgassar per pussibilitar il progress spiertal. Gist quai era il coc da la revoluziun franzosa da 1789. Sia flomma ardeva, scleriva e stgaudava be per franzos. Ch’ella privava ils pievels da lur istorgia, quai ha mussà t. a. il Franzos (da Champagne) Hippolyte Taine (1828–1893) en in’ovra monumentala publitgada da 1875–1893. Là scriva’l: «Tenor ils legislaturs da la revoluziun datti duas istorgias, pli baud quella dal passà, da l’uman anc senza raschun, ussa quella da l’avegnir, da l’uman raschunaivel (…). Sco legitim n’acceptan els nagut da tut quai ch’il passà ha fundà e transmess (…). I vulan prender il carstgaun en sasez, il medem en mintga cundiziun, situaziun, pajais, tschientaner, (…) pia l’unitad sociala. Da questas vul ins unir pliras, milli, tschientmilli, in milliun, ventgasis milliuns; quai è il pievel franzos. Ins premetta umans naschids cun 21 onns, senza geniturs, senza passà, senza tradiziuns, senza impegns, senza patria»1). Lez ideal d’in carstgaun abstract e senza ragischs excluda la renconuschientscha da minoritads creschidas or dal passà. 

Triumfs da l’unifurmitad 
La segunda mesadad dal 19avel e cunzunt l’emprima dal 20avel tschientaner han manà triumfs da tutta sort a que-sta ideologia. 1859–1861 han politichers da plis stadis talians, gidads da Frantscha, stgassà lur agens pajais, stgaffì in reginam centralisà, da la Sicilia al Matterhorn, e gughegià da numnar «risorgimento» («levada») quella creaziun d’in monster ch’i n’aveva anc mai dà. 1872 ha la Prussia, il reginam dominant aifer il giuven Imperi tudestg, sa dà ina lescha da scola che scumandava per gronda part il diever dals linguatgs da las minoritads, cunzunt il polac. 1882–1886 ha la Frantscha stgaffì ina scola unifurma, la medema da Flandra enfin a Corsica e Bretagna, che scumandava radicalmain talas tschantschas ed umiliava ils uffants che las duvravan. 1915 ha la regenza naziunalista dals «Tircs giuvens» profità da la guerra cunter la Russia per far mazzar passa in milliun Armens. La fin da l’emprim conflict mundial ha pussibilità als victurs da stgaffir plis stadis che parevan da realisar l’illusiun da cuminanzas omogenas. Dals patgs da 1919–1920 resultavan bleras minoritads malcuntentas. Be ils dus sta-dis nordics novs, l’Estonia (independenta fin 1940) e la Finlanda, han stgaffì instituziuns exemplaras per lur gruppas etnicas. Suenter la segunda guerra mundiala dominava il totalitarissem sovietic ina gronda part da noss continent; el zuppava las differenzas naziunalas sut in ideal engianus ch’effectuava ina russificaziun adina pli profunda. Milliuns carstgauns, cunzunt tudestgs da regiuns attribuidas a la Pologna, han stuì bandunar lur patria. Pievels pitschens sco Estons, Lettons e Lituans, dentant er ils Rumens da Moldavia han patì pli ch’auters; Stalin (1879–1953) ha deportà indumbrabels umans da lezzas naziuns, als remplazzond cun Russ. Ils Rumens da Moldavia han schizunt stuì surpigliar l’alfabet russ per scriver lur linguatg neolatin. 

Sbrinzlas da speranza 
Suenter la segunda guerra mundiala han varsaquants stadis democratics sa distanziads da l’ideologia franzosa entras mesiras legraivlas. L’Italia ha con-cedì libertads spezialas a quatter da sias minoritads, t. a. noss fragliuns da tschantscha ladins e noss vischins tudestgs en Tirol dal sid. Il Danemarc ha renconuschì l’autonomia da las Inslas nursinas (Føroyar) ed ils dretgs da sia cuminanza tudestga, entant che la Germania prendeva mesiras parallelas a favur da sias minoritads sper il cunfin danais; dapi 1979 è era la Grönlanda autonoma. Las elecziuns dals 27 da favrer en Schleswig han gist mussà la schientscha da sias cuminanzas frisas e danaisas. 1976 ha l’Austria sa dà ina lescha per las gruppas etnicas. En Gronda Bretagna han ins promovì plaun a plaun l’instrucziun en ils dus linguatgs celtics da Cymru/Wales e Scozia auta. Cunzunt Belgia e Spagna han sa transfurmadas. La Belgia ha stabilì la paritad absoluta da ses dus linguatgs principals e l’autonomia da sias trais regiuns; 1993 ha’la sa federalisada. La constituziun spagnola da 1978 ha stabilì in «stadi d’autonomias», nua che pliras regiuns renconuschan plainamain linguatgs indigens che sa differenzieschan dal spagnol; quest è però anc adina la suletta lingua da las autoritads centralas. 

I fa di vers damaun 
La vieuta decisiva è dentant succedida 1989–1991. L’Uniun sovietica è morta t. a. perquai che pliras naziuns resistivan al squitsch russ. Cun la fin da l’imperi sovietic e la Jugoslavia stgaffida da Tito (1892–1980) èn conflicts etnics zuppads turnads a la glisch. I vegn a duvrar temp e pazienza enfin ch’ina cultura civica dal dialog prendia ragisch en tuts pajais da l’Europa centrala e da l’ost. Plis han gia fatg progress decisivs. In cas che lubescha da sperar è quel da la minoritad tudestga che furma ina terza part da la populaziun en la provinza d’Opole/Oppeln (Pologna dal sid, sper il cun-fin tschec). Anc en ils onns otganta era il naziunalissem polac uschè ferm che tant la regenza communista sco schizunt ils superiurs da la Baselgia catolica snegavan ch'i dettia anc ina minoritad tudestga en il pajais. Ils 4 de zercladur 1989 ha uvestg Alfons Nossol (Opole/Oppeln) celebrà l’emprima messa tudestga dapi 1945. «En ina baselgia fullanada, sco dal reminent il cadruvi, ha’l declerà ch’el haja fatg valair quel servetsch divin encunter il squitsch dal stadi e da varsaquants uvestgs e ch’el celebreschia ina tala messa d’uss davent mintga dumengia e festa sin Sankt Annaberg / Góra swietej Anny, lieu renumnà da pelegrinadi»2). Cun la democratisaziun han ins introducì il tudestg plaun a plaun en las scolas. Decisivs èn stads ils triumfs da 1998. Las elecziuns han dà als Tudestgs 13 dals 45 sezs en il parlament provinzial, sco era la maioritad absoluta en 29 cussegls communals ed en tschintg dals dudesch cussegls da cirquit. Plinavant han ils burgais da maioritad e minoritad sa dustads ensemen cun success encunter il plan d’abolir la provinza; questa exista enavant cun cumpetenzas schlargiadas. 

Renconuscher ils pievels perifers 
La fin da l’imperi sovietic, pia era da la guerra fraida, ha sminuì la relevanza geopolitica da l’Europa insumma. Stadis perdan plaun a plaun in pau da lur arroganza e vegnan pli sensibels als giavischs dals burgais. Almain trais han demussà in encletg pli grond per l’identitad da lur periferias. La revisiun constituziunala svizra da 1996 ha revalità il rumantsch. La Gronda Bretagna ha restaurà 1999 ils parlaments da Scozia e Cymru/Wales. Ils 25 da november ha l’Italia sa dà ina «lescha per la protecziun da las minoritads linguisticas istoricas» (titel) «per applitgar l’artitgel 6 da la constituziun ed in armonia cun ils princips generals formulads da las instanzas europeicas ed internaziunalas» (art. 2). I suonda ina glista da dudesch pievels u linguatgs che defineschan «populaziuns» d’Italia. La lescha da 1999 applitgescha pir la constituziun da 1948 («Chi va piano va sano»), e la glista ometta il piemuntais, numnà «dialect» dal relatader dal senat, malgrà votums fundads sco quel dal senatur Giancarlo Tapparo: «Il piemuntais, linguatg neolatin dal vest, ha sa sviluppà directamain dal latin senza ir tras il talian (…). I dat ina prosa scientifica piemuntaisa grazia ad in stgazi da pleds adattà»3). Tut en tut mussan dentant ils progress dal davos decenni che minoritads pon cuntanscher la renconuschientscha uffiziala exprimind lur giavischs en moda clera, persvasa e cunzunt stinada. Ins astga pia sperar che commembers effectivs ed 
aspirants da l’Uniun europeica correspundian a las pretaisas da quellas cuminanzas che suenter decennis da snegaziun palaisan anc voluntad da viver. Il scriptur russ Vitali Schentalinski di: «Tgi che vul davaira progredir, sto savair tge che sa chatta davos el»4). 

1) Hippolyte Taine, Les origines de la France contemporaine, tom 1. Paris (Robert Laffont, ISBN 2-221-05186-6) 1986, pp. 174-175. 
2) Holger Breit, Die Deutschen in Oberschlesien 1163-1999, 2a ediziun. Minca (ediziun 
privata, ISBN 3-00-004213-X) 1999, p. 164. 
3) «No, tu no!», en: Gioventura piemontèisa, november 1999, p. 10 (adressa: Piassa Savòja, 2/D, I- 10122 Turin; telefon e fax: 0039 011 43 60 469; posta electronica: giovpiem@usa.net). 
4) Ulrich M. Schmid ed Andreas Breitenstein, «Wer vorwärts gehen will, muss wissen, was hinter ihm liegt», en: Neue Zürcher Zeitung, 20 da december 1999, nr. 296, p. 27.