«Quest pajais è nossa chasa»
Defender il linguatg piemuntais 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Il rumantsch, figl da la Roma antica, è socialmain in linguatg da minoritad en tut ses intschess. Autras tschantschas neolatinas sa chattan en la medema situaziun. Per il catalan ha l’autonomia parziala meglierà il status en ina gronda part dal territori. Pli periclità è il piemuntais, renconuschì pir dapi 1999 da la regiun Piemunt ed indigen er en sdrimas liguricas e lumbardas da cunfin. Era 1999 ha in culp d’avertiment alarmà ils defensurs da lez linguatg, cura ch’il parlament d’Italia, vuschond ina lescha a favur da pliras «minoritads istoricas», ha refusà d’includer il piemuntais en lur glista. Il numer d’avrigl-matg 2000 da «Gioventura piemontèisa» («GP»), «gasëtta indipendenta mensil për l’identità dla minoransa lenghìstica piemontèisa» 1), è deditgà per gronda part ad ina bilantscha dal moviment per la tschantscha ed ina strategia per la far viver en il 21avel tschientaner. 

Gidar sco en Catalugna 
«L’Uniun europeica, l’UNESCO, la regiun Piemunt ed ils megliers spezialists dal mund renconuschan ch’il piemuntais è in linguatg da minoritad, sco il catalan, breton, gallic, rumantsch, basc e.u.e. Il stadi talian ha stritgà il piemuntais da la glista da las tschantschas ch’ins duaja mantegnair; questa (…) ingiustia duain ins cumbatter (…). Nua vegn ad esser il piemuntais en quindesch onns sch’ins na gida sco ch’ins ha fatg en Catalugna?» (p. 15). Uschia numna l’equipa da la gasetta sias finamiras, citond era il romanist prof. Hans Goebl (Universitad da Salzburg) davart «la tradiziun litterara en linguatg piemuntais, veglia da blers tschientaners» (p. 13). L’artitgel principal è firmà dals dus schefredacturs, Carl Comòli e Robert Jean-Michel Nové, e dal collavuratur Gianluch L. Prin. Il titel, «La blëssa dle càuse da vagné» («La bellezza da las chaussas da gudagnar»), exprima clera-main la voluntad da lutgar per il piemuntais e victorisar en lez cumbat. L’essai fa allusiun a quai ch’ins po clamar il putgà original da la classa politica piemuntaisa moderna, numnadamain la fundaziun d’in’Italia centralisada davent da 1859: «Nus essan ids ad intervegnir tar tschels, avain manà be led e miseria ed essan ussa talmain malvis ch’ils Talians na perdan nagina occasiun d’ans far grimassas» (p. 15). Las «grimassas» las pli novas fissan pia las votaziuns da las duas chombras a Roma cunter il piemuntais. 

Instruir il linguatg en scola 
Ils auturs concludan: «L’internaziunalissem maina (…) ad unifurmar; nus perencunter lain viver enavant sco Piemuntais (…), respectar tuts pajais e linguatgs (…) e defender nossa terra, lingua e cultura (…). Nus cartain ch’ins po auzar il Piemunt a livels catalans (…). Nus n’enconuschain nagina autra maniera da contribuir al progress che gidar a promover la cultura dal pajais nua che nus vivain. Il Piemunt (…) è be in chantunet dal mund; el n’è ni pli bel ni pli trid che blers auters, però el è nossa chasa, en lezza vivainsa, nus vain gugent ch’ella saja bella e netta» (p. 15). «GP» na sa fa nagina illusiun areguard l’«establishment» regiunal: «Igl è bler pli impurtant d’alfabetisar ils uffants e la giuventetgna en piemuntais che d’empruvar da persvader l’universitad; lezza è adina stada encunter nus» (p. 10). Schizunt il minister talian da l’educaziun, il linguist (!) Tullio De Mauro, metta il piemuntais, linguatg tuttafatg elavurà e normalisà, sin il medem stgalim ch’«il calabrais» («Corriere della Sera», 26 da zercladur 2000, p. 27), schebain ch’i n’ha mai dà in linguatg da tetg per la gronda diversitad neolatina da Calabria (dialects da tip sicilian, sard e schizunt provenzal). L’equipa da «GP» organisescha curs da linguatg en scolas primaras: «Nus avain vis ils uffants be fieu e flomma. Els emprendan senza fa-dia a leger e scriver lur lingua materna. Quai mussa che las difficultads d’insaquantas persunas derivan be da lur educaziun sin basa taliana» (p. 11). 

Per ina vaira bilinguitad 
Marcel Meufront, collavuratur franzos da la gasetta, s’exprima davart il status da bilinguitad «che las tschantschas regiunalas ston savens conquistar per evitar da svanir (…). La bilinguitad po instradar la plurilinguitad indispensabla, però era preparar la spariziun da la pli flaivla. Ins sto dir cleramain ch’ins na po segirar la survivenza da noss linguatgs cun ina ‘bilinguitad miaivla’ che limitass lur diever a famiglias ed a ravugls d’amis (…). Per nossas tschantschas ston ins conquistar dretgs ed ina plazza en la societad, cunzunt en scola ed en ils mezs da massa, per dar quaida da las discurrer e transmetter a las generaziuns giuvnas. Ins n’obtegna nagut senza lutgar (…). Nus basegnain ina plurilinguitad che pussibiliteschia a mintgin da salvar ses linguatg (…) per segirar l’avegnir da nossas cuminanzas e da las generaziuns futuras ch’ins duai proteger da l’unifurmaziun» (p. 5). La plurilinguitad tenor «GP» resguarda er ils idioms; la gasetta ha gist edì e preschenta ina grammatica «d’ina varianta locala dal piemuntais en grafia normalisada» (p. 13), il dialect da Lissandria/Alessandria. 

Sper Turin, in vitg per lavurers 
La gasetta deditgescha anc duas paginas (8–9) a monuments pauc enconuschents da l’epoca industriala en Piemunt. Carlo Gioann Napoleon Leumann (1841–1930), impressari da derivanza svizra, ha bajegià sper Turin in vitg destinà per ses lavurers e che porta anc adina ses num. «Las bleras chasas èn firmadas da l’inschigner Pero Fnoj (Pietro Fenoglio), in dals represchentants principals dal stil ‘Art nouveau’ en Piemunt (…). Mintgina ha in iert cun atgnas saivs, per ch’ils lavurers na perdian il contact cun la terra, pia il model da vita dals vitgs danunder ch’ils plis derivavan (…). La chasa da scola fitg vasta suttastritga il quità da Leumann per la furmaziun dals uffants dals lavurers. Cudeschs ed instrucziun vegnivan surdads gratuitamain, tenor la metoda dal pedagog tudestg Fröbel che preveseva in spazi pli lartg per dissegn, chant e gimnastica». L’autur, Fabrissi Vielmin, recumonda da visitar il vitg da Leumann 2), stizzi d’in industrial da derivanza svizra. 

Il buldochet da Stalin 
En il numer da zercladur da «GP» (nr. 5) legiainsa puspè in artitgel da Prin, nua ch’el crititgescha l’intoleranza spiertala da Frantscha: «Ses intellectuals defineschan Jean-Paul Sartre ‘il filosof il pli grond dal 20avel tschientaner’ e numnan quest ‘il secul da Sartre’. Lez ha però sa depurtà sco il buldochet da Stalin, pront a dar la cua tuttafatg cuntent mintga giada ch’ils communists faschevan ina portgaria (…). Sartre ha glorifitgà Mao Zedong, Fidel Castro e schizunt la ‘revoluziun culturala’ d’Enver Hoxha en Albania; ils fritgs da questa ves’ins oz fin en Italia [cun ils cuntrabandists albanais da persunas, GSC] (…). Sartre ha numnà ‘chauns’ quels che crititgavan ils champs sovietics da concentraziun» (p. 14). Prin fa endament «Napoleon, quel lader ed assassin (…) ch’ils Franzos undreschan anc oz (…). La Frantscha ha adina opprimì las minoritads da linguatg (…). Guardain plitost las lecziuns da democrazia, vitalitad spiertala e toleranza che vegnan da Spagna, Gronda Bretagna e schizunt dals Stadis unids malgrà tut lur mendas» (pp. 14-15). 

Da la Scozia a l’Ucraina 
Gist il maletg da president Clinton ornescha il frontispizi da «GP» da zercladur, cun in’expressiun englaisa sco lingia grossa: «The healthy pride of Piedmont» («La luschezza sauna da Piemunt»). Sin p. 2 legian ins in lung citat en englais or dal discurs fatg da Clinton ils 2 da zercladur en il dom d’Aachen (Germania), cura ch’el ha survegnì il «Premi internaziunal Carl il grond sco promotur da l’enclegientscha en Europa»: «L’unitad europeica erigia (…) instituziuns cuminaivlas pli vastas ch’ils stadis naziunals ed a medem temp surdat engiu cumpetenzas democraticas. La Scozia e Cymru/Wales han lur agens parlaments. L’Irlanda dal nord, nua che mia famiglia ha sias ragischs, ha gist restabilì sia regenza. L’Europa viva cun il sun da vegls toponims puspè pronunziads (…) senza l’intenziun da sa zavrar, mabain en in spiert da luschezza sauna pervi da l’atgna ierta». Clinton ha anc enumerà sco exempels sis regiuns continentalas d’Europa; en ses pled per englais tuna quai uschia: «Catalonia, Piedmont, Lombardy, Silesia, Transylvania, Ruthenia». La quarta regiun numnada (polac «Slask», tudestg «Schlesien»), part da Germania fin 1945, correspunda al 
sidvest da Pologna, e la Rutenia (chapitala Uzhorod/Ungvár), en l’Ungaria fin 1918–1920 e puspè da 1939 enfin 1944, fa oz part da l’Ucraina. Schefredactur Comòli commentescha (p. 6): «La legitimaziun n’ans è betg vegnida dal stadi talian (…), mabain, indirectamain, da l’America». 

1) Nr. 4, avrigl-matg 2000. Adressa: Piassa Savòja, 2/D, I-10122 Turin. Telefon e fax: 0039 011 4360469. Posta electronica: giovpiem@usa.net. 
2) Adressa: Scòla elementara, Cors Fransa 349, I-10096 Leumann. Telefon: 0039 011 4051756.