Cumpendi da l’istorgia grischuna
Varianta rumantscha dal Manual istoric grischun

(anr/gc) 

Dacurt è il Manual da l’istorgia grischuna (MIG) cumparì en quatter toms e sin CD-ROM per tudestg. Quest cumpiglia 1400 paginas cun ca. 500 illustraziuns e paisa sis kilos. En quest connex è sa tschentada la dumonda: Tge succeda cul MIG per ed en rumantsch?
Sur la varianta rumantscha dal MIG ha il coredactur Adolf Collenberg, Cuira/Morissen, discurrì mesemna vers saira en la canorta rumantscha Fontaniva a Cuira. I sa tracta tar questa d’in inscunter mensil, coordinà da Giusep Decurtins, Cuira/Trun, oravant tut cun responsabels da l’anteriura Chasa editura Fontaniva. Questa dispona anc dals meds finanzials per far quai.

Tschertgà e chattà la via
En ina survista fitg concisa ed engaschada ha Adolf Collenberg dilucidà la situaziun da partenza. Entant che Friedrich Pieth aveva scrit sia istorgia grischuna tut persul, èsi stà vid il MIG in team da pli che 30 redacturas e redacturs sut l’egida da Jürg Simonett, Roger Sablonier e Georg Jäger.
Ina translaziun cumplessiva dal MIG en rumantsch na vegn betg en dumonda, era betg ina resumaziun concentrada sin sulet ca. 70 paginas. Ins è la finala sa decidì per in Cumpendi da l’istorgia grischuna (CIG) – sco titel da lavur – sut l’egida d’Adolf Collenberg. Quai duess dar ni in cudesch per scolars ni per spezialists. Sco lectur è supponì in tal tranter in bun scolar secundar ed in creschì interessà da tuttas vegliadetgnas. Il linguatg duai esser bain chapibel. Per questa via prendida na datti nagin return pli. Il redactur vesa questa sco ina paraid da raiver cun inqual crutsch e sisum in fil.

Il Grischun rumantsch en in grond context
Adolf Collenberg considerescha l’introducziun dals toms sco basa da partenza per bleras tematicas generalas cun adina puspè sa dumandar tge che sa zuppia tut davostiers. I duess betg dar sulet ina istorgia dal Grischun rumantsch anenvers, mabain era vesida d’anorvers. Questa per la Rumantschia duai tanscher davent da Mustér e Müstair, sortir da generalisaziuns e sa concentrar sin specificaziuns cun vesair il Grischun rumantsch en in context bler pli grond. Era duai perquai la survista generala sa far senza secessiuns. Ins quinta cun in volum en rumantsch grischun da 250 paginas e ca. 50 illustraziuns. I vegn specifitgà sin spazis cun mussar la percepziun e culturaziun. Quai sa lai cuntanscher be tras selecziunar e sa restrenscher. E tuttina èsi zunt impurtant da s’avrir. Be lez legitimescha quest concept. I va per mussar las generalisaziuns e cun resguardar principalmain las specificaziuns regiunalas e localas.
La basa è il MIG. Il CIG duai daventar insatge auter. A disposiziun per ils detagls stat era il Lexicon istoric retic (LIR). Quai è il rom. Gia è il chapitel davart temps e tempo scrit. Vitiers vegnan alura spazis. Sut l’aspect economic e politic vegn dilucidà il svilup da la societad en Horizonts I fin 1815-30. Cun Horizonts II succeda la specificaziun sin il moviment rumantsch fin l’onn 2000. Da questa concepziun duess sortir il CIG che ha dad esser terminà sin la fin d’avust 2003.