Passà e vistas dal Friul
Minoritads en ina naziun dubiusa

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Il Congress interladin «giu en il Friul» (La Quotidiana dals 28 da november) ha dà l’occasiun d’emprender d’enconuscher la vita spiertala d’in pievel plitost discret. Ils passa 600 000 burgais talians da linguatg ladin furlan vivan en ina gronda part da la regiun Friul-Venezia Giulia (FVG, 1,2 milliun olmas) ed en ina sdrima da quella da Vaniescha, pia tranter l’Austria, la Slovenia ed il Mar adriatic. 
L’«Istitût ladin Pre Checo» (ILPC), numnà tenor il promotur da la lingua Pre Checo (sur Francestg, 1920–1986), ha beneventà e dà in’ospitalitad generusa a giasts rumantschs e dolomitans. Tranter documents multifars davart la «patrie dal Friûl» avainsa survegnì duas gasettas mensilas fitg instructivas. 

Leschas novas ch’empermettan bler 
L’ILPC ha tratg a niz la scuntrada per metter ad ir in fegl mensil1) tut agen, cun dus frontispizis e duas mesadads tuttafatg identicas, danor il linguatg. Tgi ch’entschaiva cun il frontispizi talian legia indesch paginas talianas, tgi ch’entschaiva cun il furlan legia indesch furlanas cun ils medems artitgels; las paginas mesaunas 12 e 13 èn be furlanas. Lezza gasetta, entitulada «Int» («Glieud»), preschenta l’ILPC, creà «per stgaffir relaziuns pli stablas tranter Furlans, Dolomitans e Rumantschs» (p.2). L’entira p. 5 è deditgada a la lescha taliana (1999) ed a la regiunala (1996) davart il furlan; domaduas lubeschan d’al duvrar en plis champs, uschè che bler dependa dal diever ch’il pievel fa da lezs dretgs novs. «En las scolinas ed en las scolas primaras e secundaras èsi prevesì da duvrar er il furlan sco linguatg d’instrucziun. I duain plinavant organisar in’instrucziun da verva e cultura furlana. Ils geniturs ch’annunzian lur uffants duain dar part sch’els giavischian da far diever da lezza instrucziun» (p. 5). Co vegn quai a funcziunar? En mintga cas manegian ins che las autoritads regiunalas e localas «stoppian engaschar umans che sappian furlan fitg bain, u far frequentar curs a lur persunals (…). Era translaturs ed interprets vegnan a survegnir bunas occasiuns (…). L’onn passà ha l’universitad (…) mess ad ir in curs da translaziun en furlan a la Facultad da linguatgs da Gurize/Gorizia, sper intgins stipendis per studis da lez linguatg» (p. 4). Quai pertutga er ils immigrads. Redactura Anna Bogaro rapporta quests pleds d’in economist senegalais diplomà, emploià d’in sindicat en Friul: «Tgi ch’emprenda a respectar l’atgna verva e cultura emprenda a respectar era quellas da tschels (…). Il furlan gida bain ad integrar ils immigrads, cunzunt nua ch’i lavuran (…). In Furlan ch’auda in immigrà a discurrer furlan vegn pli bainvulent envers el» (p. 4). La gasetta infurmescha era davart l’introducziun da l’euro en l’Italia: «Da Bumaun 2001 entschaiva il temp da traffic dubel cun la lira e l’euro (…). Davent da l’entschatta mars na pon ins pli pajar cun liras; l’euro vegn la valuta uffiziala en dudesch pajais: Austria, Belgia, Finlanda, Frantscha, Germania, Grezia, Irlanda, Italia, Luxemburg, Pajais bass, Portugal e Spagna» (p. 6). «Int» lauda «Giorgio Brandolin, president da la provinza da Gurize/Gorizia, che ha mussà sia buna memoria. Faschond endament ch’ins discurra trais linguatgs (talian, sloven e furlan) en sia citad, pli baud era tudestg, ha’l salidà en tuts quatter il president da la republica, Carlo Azeglio Ciampi, en visita uffiziala» (p. 12). 

La pussanza taliana e la patria dal cor 
L’autra gasetta preschentada als participants dal Congress interladin era il nr. 11 da «La Patrie dal Friul» («LPDF») che cumpara be per furlan, resalv ina part da las brevs drizzadas a la redacziun2). Era «LPDF» alleghescha las pussaivladads professiunalas purschidas da las leschas novas a favur dal furlan: «Elisabetta Pozzetto (…) è l’emprima schurnalista che survegn la patenta professiunala cun in examen scrit per furlan» (p. 16). Lezza gasetta exprima dentant posiziuns politicas pli murdentas. In lectur citescha l’archuvestg da Gurize/Gorizia: «I dat ina patria dal cor (‘Heimat’ per tudestg) (…) che nus manegiain cura che nus tschertgain a nus sezs» (p. 31). Il lectur commentescha: «La patria dal cor emporta dapli. La ‘patria Italia’ è arrivada tar nus l’onn 1866. En scola ans han ins mussà che ses bab saja stà retg Victor Emanuel II (…). Il biadi da lez, Victor Emanuel III, ‘il retg victorius’ [l’onn 1918, G. S.-C.] , ha tramess millis giuvenots a murir en Grezia e Russia, als schend ch’i vegnian lura ‘eroxs morts per la patria’ (…); suenter è’l fugì en l’Egipta (…). Be la patria dal cor ans mussa da far endament il passà e sperar en l’avegnir» (p. 31). I constat che l’Italia ha annectà pir 1866 la part la pli gronda da Friul. Il giuven stadi ha promovì l’italianisaziun da la populaziun, tant pli ch’el sa dispitava cun il papa: «Il Cussegl provinzial da scola [en Friul] dueva controllar ils locals dal Seminari da spirituals, sias metodas d’instrucziun, ses programs e cudeschs. Lez institut ha stuì s’adattar en spiert a las scolas statalas ‘per stgaffir l’unitad dal sentiment e la schientscha naziunala’ (…). Quels magisters da seminari che ‘resistivan’ stuevan ir davent»3). En valladas furlanas da l’ost annectadas 1866 discurr’ins sloven. Encunter ils spirituals che mussavan ductrina en la tschantscha dal pievel ha la scola taliana applitgà ina didactica ch’in poet local descriva uschia en in’ovra da 1889: «La magistra tschenta il buob da sis sin il banc ed entschaiva a l’instruir en in talian perfetg da Toscana, sco sch’el fiss naschì tranter Siena e Firenza. Enfin ad ier na saveva il mattin tuttavia betg ch’i pudess dar autras tschantschas sper ses sloven chasan. Ussa po’l be far egls gross e fixar la scolasta sco in vadè surprais»4). Lezza immersiun radicala na resguardava insumma betg il linguatg abitual dals uffants. 

Citad ladina, slava, imperiala 
Il sidost da Friul cun Gurize/Gorizia ha sa sviluppà autramain ch’il rest. In document imperial da 1001 menziuna «la citad numnada Goriza en il linguatg dals Slavs». Ses num deriva dal pled sloven «gora» («culm») e sa chatta sin il cunfin millennar tranter Slavs e Ladins. Cun il sidost da Friul ha’la fatg part dals possess austriacs da 1500 enfin a 1918, danor duas curtas interrupziuns. En il chastè da Gurize/Gorizia «s’entaupan e cuntrasteschan crappa e laina (…). Quai correspunda tuttafatg a la situaziun sper il cunfin tranter il sid latin ed il nord german. Tiers percorsch’ins cleramain in element slav grev da definir. Ins sa senta sper palazis communals talians; dentant vegnan endament era las salas bler pli vastas dal chastè roial polac a Kraków»5). Suenter 1866 garegiava l’Italia naziunalista plis territoris austriacs limitrofs. 1915, profitond da l’emprima guerra mundiala, ha’la attatgà l’Austria-Ungaria. Conquistas duraivlas ha’la fatg pir cura che l’armada imperiala è dada ensemen. Il patg da pasch 1919 ha attribuì a l’Italia t. a. l’intschess da la provinza actuala da Gurize/Gorizia, sco era Trieste, oz chapitala da FVG, e regiuns che furman oz part da Slovenia e Croazia. A quellas annexiuns ha l’Italia dà il num doct da Venezia Giulia. Suenter la segunda guerra mundiala ha’la pers bunamain tuttas; lexicons talians d’oz n’han nagin chavazzin separà per «Venezia Giulia». Citad e provinza da Trieste èn da linguatg talian, cun ina ferma minoritad slovena pli che millennara. 

In demanar che dat da patratgar 
Il nr. 11 da «LPDF» (p. 8) mussa che naziunalists talians mantegnan anc adina la regurdientscha dals «45 000 commembers da l’armada taliana (…) morts [1915–1917] per reconquistar a l’Italia lezs pajais ordvart talians». Uschia il dis-curs d’in general a Gurize/Gorizia en settember 2001 tar ina scuntrada da veterans. Igl è lev da rir udind a discurrer da «reconquista» en connex cun ina regiun che n’aveva mai fatg part da l’Italia, duvrond il superlativ «ordvart talians» («italianissimi») en ina citad che quintava 1890 21 825 olmas, numnadamain 3567 slovenas, 1497 tudestgas e 14 860 «talianas» per gronda part furlanas. Da patratgar dat dentant la preschientscha da president Ciampi tar lezza scuntrada da veterans. Cun sia visita ha’l degradà la festa dal millennari da Gurize/Gorizia (1001– 2001) ad ina commemoraziun «140 onns stadi talian 1861–2001» en ina citad che n’ha insumma nagut da far cun questa «regurdientscha». El ha schizunt engrazià als veterans per lezza scuntrada «a Gorizia, simbol e spievel da l’amur da patria per tuts Talians (…) per rinforzar l’identitad e l’unitad da la naziun». La retorica naziunalista dal chau dal stadi dat in’idea dals problems che las dudesch «minoritads istoricas» («Int», p. 5), menziunadas sco 
degnas da protecziun en la lescha taliana da 1999, ston schliar per cuntanscher in diever correct da sias disposiziuns. 

1) Adressa: «Int», Vie C. Percoto 7/1, I-33039 Coder di Sedean (Friul). Telefon e fax: 0039 0432 915186. Posta electronica: int@adriacom.it. 
2) Adressa: Vie Basilio Brollo 6, I-33013 Glemone (Friul). Fax: 0039 0432 891941. Posta electronica: Patrie@libero.it. 
3) Pieri Picul, Storie dal popul furlan. I-33010 Reane dal Rojal (Friul), Clape cultural furlane «Hermes di Colored» 1974, p. 124. 
4) Cità en: Claus Gatterer, Im Kampf gegen Rom. Vienna-Frankfurt/Main-Turitg (Europa Verlag) 1968, p. 117. 
5) Richard Zürcher, Friaul und Istrien. Minca (Prestel, ISBN 3-7913-0583-2) 1982, pp. 306-307.