Malfatg e memoria

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

«Il passato che non passa» (1). Cun quests pleds resumescha il publicist tessinais Orazio Martinetti la discussiun dals davos onns davart la Svizra durant la segunda guerra mundiala. Il schef da l’Archiv chantunal tessinais commentescha: «Per cletg datti la reflexiun ponderada da schurnalists, istorichers e persunas activas sin il champ cultural, las qualas analiseschan, examineschan e dattan varsaquantas indicaziuns areguard la via ch’ins possia ir» (2). Perquai fai bain da leger in cudesch davart dumondas sumegliantas en auters pajais, tant pli sch’el è vegnì scrit avant tredesch onns e na di bunamain nagut da la Svizra e ses burgais. Uschia gudogn’ins distanza envers l’agen passà. 

«Nus festivain la pasch turnada» 
Il politolog franzos Alfred Grosser (*1925), autur da l’essai «Malfatg e memoria» (3), era predestinà da sia biografia per tractar talas dumondas cun la distanza basegnaivla. Naschì sco figl d’in pediater tudestg, fiss el restà en il pajais da sia naschientscha senza quel 30 da schaner 1933 che ha dà la pussanza ad ina gianira criminala. «Cun otg onns hai stuì ir al ospital suenter che conscolars m’avevan pitgà perquai ch’ins als aveva ditg che jau sco gidieu na saja betg in d’els» (p. 8). Anc en december 1933 han ils Grossers s’exiliads en Frantscha. Alfred ha s’integrà là vaira bain, grazia a «scolastas admirablas (…) e (…) bleras experientschas positivas» (p. 8). Ina manadra da battasendas ha incumbensà il pitschen Tudestg cun «l’onur da purtar il totem dal triep en il til commemorativ da l’armistizi da 1918, davant il monument dals crudads en guerra [l’emprima mundiala, G. S.-C.]. (…) ‘Jau na sun anc betg Franzos. Astga vairamain ir ordavant? – Nus na festivain betg la victoria, mabain la pasch turnada. Per cletg e ventira es gist ti l’emprim’. Sch’ella avess respundi autramain, avessa forsa ma sviluppà differentamain» (p. 9). Sia integraziun gartegiada l’ha gidà a superar la novitad, udida 1944 en il radio englais, ch’ils praschuniers gidieus dal champ da Theresienstadt sajan vegnids transportads ad Auschwitz; a Theresienstadt steva ina part da sia famiglia. Grosser è pia vegnì e restà in politolog franzos. 

Vendée, Algeria, Palestina 
Gist sco Franzos n’ha’l betg sa nuspì da condemnar ils malfatgs da ses pajais. L’essai da Grosser, publitgà cura che la Frantscha commemorava l’uscheditga Revoluziun franzosa, fa endament ils mazzaments fatgs da la soldatesca republicana en Vendée. Curaschusas e profeticas èn las lingias da Grosser davart auters malfatgs «commess en num da Frantscha» (p. 184) en l’Algeria 1954–1962. En quest connex citescha’l la perditga suandanta: «Jau decler sut sarament che Godot, sco var auters tschient uffiziers, ha survegnì il cumond da duvrar la tortura per survegnir infurmaziuns (…). Ins als ha ditg che la finamira giustifitgeschia ils meds e che la victoria da Frantscha dependia da quai» (p. 177). In istoricher franzos ha scrit 1991: «Tut ensemen han passa dus milliuns schuldads franzos fatg part 1954–1962 da la guerra en l’Algeria (…). Ins sa dispita anc adina davart las guerras da Vendée, ma il passà proxim da quella en l’Algeria resta zuppà (…). Lezza snegaziun ruia sco in cancer ils fundaments da la societad franzosa» (4). Quai ha sa verifitgà en avrigl 2002, cun il success electoral relativ d’in veteran naziunalist che fa gugent endament ses cumbat d’antruras per «l’Algeria franzosa». Grosser è stà profetic 1989 er areguard la Palestina. El citescha «la brev averta d’in spezialist dal filosof Platon, perscrutader da l’Institut istoric da l’Universitad da Tel Aviv, ch’annunziava quietamain sia insubordinaziun, pia ch’el refuseschia la mobilisaziun ed il cumond d’ir a servir en Palestina: ‘Nossa armada, visavi la resistenza dal pievel palestinais, impunda mesiras repressivas da tutta sort che vegnan anc ditg a far donn a nossa conscienza naziunala (…), adina puspè chastids collectivs che tutgan innocents e culpabels (…). Di per di violesch’ins ils dretgs umans (…). Oz vegna intimà da far part d’ina malgiustia collectiva, cun il privel d’implicaziun en crims da guerra. Jau refusesch.’ (…) Era qua dastga il mund exteriur far part da la discussiun. Schizunt Tudestgs. Auschwitz n’oblighescha nagin Tudestg d’approvar automaticamain tut quai che la regenza da l’Israel fa» (pp. 227–228). 

La Germania ha confessà ses crims 
Ils chapitels che Grosser deditgescha a la tenuta da la republica da Bonn areguard l’«Imperi tudestg» dals onns trenta e quaranta èn forsa ils pli fascinants dal cudesch. Senza l’emigraziun da bab e mamma fiss l’autur mort sco ses parents mazzads ad Auschwitz. Cun lungs citads de-scriva’l l’activitad convergenta d’autoritads politicas, religiusas e culturalas tudestgas per far endament e perscrutar ils malfatgs dal passà. Be varsaquants exempels. President federal Theodor Heuss (1884–1963) ils 7-12-1949: «Da lez temp è naschì e restà insatge sco ina vargugna collectiva. Il mender che Hitler ans ha fatg (…) è stà ch’el ans ha obligads da purtar il num da Tudestgs sco el e ses sbirs» (p. 101). La Sinoda cuminaivla dals uvestgieus catolics en sia decleraziun finala 1975: «Nossa cuminanza ecclesiastica ha taschì memia bler, vulvend il dies al pievel gidieu persequità» (pp. 119–120). Chancelier federal Helmut Kohl (*1930) ils 21-4-1985: «Nus pudain far pasch cun ils survivents e descendents d’unfrendas be acceptond la realitad da nossa istorgia e nossa vargugna (…). Cunzunt faschainsa endament la persecuziun ed il mazzament dals gidieus (…). Pertge è tanta glieud restada indifferenta? Pertge n’ha’la betg vulì udir e percorscher (…) cur ch’ins deva fieu las sinagogas, demoliva stizuns gidieuas, scumandava als conburgais gidieus da seser sin ils bancs dals parcs publics? (…) Da noss sis milliuns praschuniers sovietics da guerra n’ha gnanca la mesadad survivì. Perquai ans regurdainsa era (…) da las suffrientschas chaschunadas en num da Germania als pievels da l’Europa mesauna e da l’ost (…). Per ils malfatgs da lezza tirannia essan nus responsabels davant l’istorgia» (pp. 110–111). President federal Richard barun von Weizsäcker (*1920) ils 8-5-1985: «Nus commemorain spezialmain ils sis milliuns gidieus mazzads en champs da concentraziun tudestgs. Nus patratgain a tuts quels pievels che han patì da la guerra, cunzunt a quels indumbrabels burgais da l’Uniun sovietica e Polacs che han pers la vita (…), als zagrenders, omosexuals e malsauns mentals mazzads, a tgi che ha stuì murir pervi da sias persvasiuns religiusas u politicas, als ostagis sajettads giu» (p. 103). Grosser fa anc endament la lavur da l’Institut internaziunal dal cudesch d’istorgia (Braunschweig) e las publicaziuns da la Centrala federala per furmaziun politica e da las instituziuns sumegliantas en ils singuls pajais federativs. Ins na po pelvair betg dir che la Germania sa nuspeschia da confessar e perscrutar ses passà. L’extremissem tudestg da dretga viva cunzunt, ensemen cun la nostalgia populista dal communissem, en quels tschintg pajais federativs che furmavan durant quaranta onns la Republica «democratica» tudestga, perquai che lezza n’ha mai sclerì e perscrutà seriusamain il reschim da Hitler.  

«Nus n’astgain betg resignar» 
Grosser concluda: «I constat che nossa in-fluenza è limitada. Ma pertge stuess lezza stretgezza en la libertad d’acziun destruir nossa legrezza d’agir? Midar las chaussas en mesira minimala, quai gida gia a transfurmar l’urden [u dischurden, G. S.-C.] da quest mund. Sche nus renunziain cun la stgisa ch’ins na possia tuttina far nagut, sutvalitainsa nus sezs (…). Nus n’astgain betg resignar. Ins duai daventar conscient che Thomas a Kempis ha scrit cun raschun en sia ‘Imitaziun da Jesus Cristus’: ‘Tuts umans giavischan la pasch, ma fitg paucs giavischan quai che maina tar la pasch’» (p. 246). Alfred Grosser, passond il 2000 per Turitg, ha confermà e precisà ses ideal etic e ses parairi areguard la Germania: «El accentuescha spezialmain ch’ella saja vegnida a fin cun il passà en moda exemplara (…) perquai ch’ella na saja bajegiada sin l’idea da naziun, mabain sin l’etica politica. Grosser tegn per indispensabla ina tala lavur da scleriment istoric, per dumagnar l’avegnir, e che lezza duaja entschaiver en scola. Punctuond che quai na s’enclegia betg da sasez, menziuna’l la mancanza da chapientscha tranter Serbs ed Albanais e sias consequenzas funestas (…). Da la Russia manegia’l ch’ella sa cumportia en Tschetschenia sco ina pussanza coloniala» (5). E la Svizra? Orazio Martinetti, Tessinais: «L’istorgia ha cuntanschì era la Svizra quieta e neutrala (…). ‘Tgi che n’enconuscha betg l’agen passà è sentenzià ad al repeter’, ha profetisà George Santayana, filosof american da derivanza spagnola» (6). 
1) Orazio Martinetti, La matrigna e il monello. Locarno (Armando Dadò, ISBN 88-8281-089-5) 2002, p. 37. 
2) Andrea Ghiringhelli en: Orazio Martinetti, La matrigna... (sco nota 1), p. 10. 
3) Alfred Grosser, Le crime et la mémoire. Ediziun da satg, Paris (Flammarion, ISBN 208-0811245-9) 1991 (emprima ediziun 1989). 
4) Benjamin Stora, La gangrène et l’oubli. Paris (La Découverte, ISBN 2-7071-2072-3) 1991, p. 7-8. 
5) Alfred Grosser – Aufklärer und Europäer, en: «NZZ», 22 da zercladur 2000, p. 47. 
6) Orazio Martinetti, La matrigna…  (sco nota 1), p. 103.