Per la pasch tranter Bascs
Tschintg uvestgs mussan ina via 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Il pievel basc è il pli vegl da l’Europa senza il Caucasus. I para ch’ins haja discurrì insatge sco il basc en las Pireneas e sper l’Ocean atlantic gia en il temp dal crap. Lez linguatg na sumeglia a nagin da quels ch’ins enconuscha da l’Europa antica. Singulas sumeglientschas cun il berb e cun vervas da Caucasus na demussan tuttina nagina parentella. Dapi il svilup industrial a la fin dal 19avel tschientaner èn blers lavurers da tschantscha spagnola vegnids a star en l’Euzkadi – uschia numnan ils Bascs lur patria. La persecuziun da lur linguatg entras la dictatura spagnola 1937–1975 ha laschà enavos feridas en l’olma da blers. Anc a l’entschatta dal 21avel tschientaner stagnescha la societad basca pervi da barrieras spiertalas e mentalas che separan las differentas gruppas. Cun la persistenza dal terrorissem e la pratica da la tortura entras la polizia spagnola vegni adina pli grev da promover il dialog. Dapi ils attentats da 2001 a New York e Washington vala la devisa universala da cumbatter il terrorissem senza resguardar sias ragischs socialas. En il pajais da Sontg Ignaz (1491–1556) e Son Francestg Xavier (1506–1552) resta la Baselgia catolica in’instituziun respectada. Ils 29 da matg han ils quatter uvestgs da l’Euzkadi (passa 2 milliuns olmas en Spagna) publitgà ina brev pastorala entitulada «Pinar la pasch», suttascritta pli tard era da l’archuvestg da Pamplona (Navarra), in pajais da la retroterra spagnola (passa 500 000 olmas) nua che la minoritad basca da las Pireneas è strusch ren-conuschida. I s’enclegia ch’il document na resguarda tuttina betg la situaziun vaira differenta da la pitschna minoritad basca en Frantscha. I suonda ils passus principals da lezza brev remartgabla, sustegnida da persunalitads internaziunalas sco Francesco Cossiga, da derivanza sarda, anteriur president da la Republica taliana. 

«Ina situaziun cumplitgada e crudaivla» 
«Nossa societad [basca] brama la pasch e suffra da sia mancanza. La Baselgia [catolica] parta lezza brama e suffrientscha e las exprima en in’uraziun da mintga di per la pasch ed en la lavur da mintga di per la pinar. Plinavant pretenda la situaziun d’oz, uschè cumplitgada e crudaivla, che nus discurrian publicamain ed a moda clera. Blers cristians ans supplitgeschan da far quai, blers burgais spetgan quai (…). Quai faschainsa, ina giada dapli, cun libertad evangelica e voluntad da conciliaziun (…). Las partidas politicas [da l’Euzkadi] na concordeschan anc adina betg, ni tar l’analisa da la situaziun, ni per numnar ils problems, ni davart la pasch giavischada, ni davart las vias tar lezza (…). Nossa societad na sto betg planscher areguard plis champs dal mintgadi, ma è marcada d’ina communicaziun politica manglusa, (…) anc adina bloccada davart las dumondas delicatas (…). Cleramain e cun persvasiun recumandainsa in raschieni tranter las differentas gruppas politicas entras in dialog pazient per chattar ina cunvegna (…). Tgi che refusescha il dialog renunzia a la pasch vaira; lezza na vul betg dir victoria sin l’auter, mabain accord cun l’auter (…). La violenza fitg criva da [la gruppa terrorista] ETA fa temair ch’ella na chalia uschè spert da mazzar (…). Ina giada dapli repetinsa che l’ETA duai svanir cun tut sia seria da violenzas. Ella pregiuditgescha grevamain il dretg da viver sauns e segirs. Ella eliminescha fisicamain adversaris politics, sutminond il fundament da la democrazia (…). Ella chaschuna ina tema insupportabla da mintga mument tar sias unfrendas pussaivlas. Ella semna demoralisaziun e desperaziun en nossa cuminanza (…). Ella impedescha da chattar soluziuns correctas ed imparzialas per las dispitas aifer nossa societad.» Ils uvestgs appelleschan lur ad ina solidaritad activa cun quels suprastants communals ch’èn smanatschads dal terrorissem e cun lur famiglias. Il paragraf suandant, entitulà: «Bun encunter il terrorissem n’è betg tut», punctuescha: «La societad astga e duai sa dustar encunter il terrorissem. Ella duai duvrar tuts mezs moralmain lubids e politicamain adattads, ma n’astga en nagin cas surpassar la sava dals dretgs persunals inviolabels. Ins na dastga maltractar gnanc il pir criminal, maindir al torturar; quai declera expressivamain il segund concil vatican («Gaudium et spes» nr. 27) (…). I dat da patratgar che vuschs crediblas da persunas e d’instituziuns sco ‘Amnesty International’ (…) sincereschan ch’ins na respectia betg adina lezs cunfins sco ch’i descha.» 

Respectar lingua e cultura 
I suonda in paragraf davart il coc dal problem: «Tuttas retschertgas palaisan cun constanza stabila ch’i dat en l’Euzkadi identitads naziunalas tuttafatg u parzialmain cuntrarias e mintgatant en conflict. Varsaquants umans sa sentan ‘be Bascs’, auters ‘be Spagnols’, auters ‘pli Bascs che Spagnols’, auters ‘pli Spagnols che Bascs’, auters finalmain ‘tuttina Bascs e Spagnols’. Tuts èn burgais eguals da nossa cuminanza. Ins duai als respectar tuts sco tals. Lezza diversitad dispitaivla pretenda ina furma da convivenza (…) nua che mintga gruppa restrenschia sias pretensiuns politicas per amur d’ina pasch sociala bler pli preziusa e necessaria che la realisaziun nunpussaivla da tuts giavischs da tuttas gruppas. Tgi che (…) na s’excluda sez d’in project cuminaivel duai prender plaz en la chasa cuminaivla (…). Ins na po sfurzar si l’attaschadadad a lezza chasa; ella nascha dal dialog e la fidanza (…) e falla sch’ins vul la sfurzar si cun violenza tschorva u cun la lescha (…). I dat ina clera maioritad da burgais che na giavischan da vegnir exclus, mabain integrads (…). La valur superiura da la pasch pretenda che mintgin da nus revedia ses agen model per acceptar in auter che vegnia elavurà da tuts ensemen per tuts (…). I s’enclegia pia che nagin da lezs models n’ha ina valur absoluta ed inviolabla. I duain be respectar ils dretgs umans e restar aifer cunfins paschaivels e democratics (…). Tenor il patratg social cristian po mintgin defender e promover a moda paschaivla la suveranitad [da l’Euzkadi], sia autonomia pli u main largia u perencunter sia integraziun pli u main stretga aifer il stadi spagnol. Nagina da lezzas pussaivladads na po pretender l’adesiun senza cundiziun da la baselgia (…). En noss pajais n’astga nagin (…) temair conburgais cun ina tradiziun culturala differenta u als tegnair sco esters, maindir sco inimis.» I suonda ina frasa che sa referescha cleramain al basc, ma che pudess valair era per il rumantsch en Grischun: «Nagin n’astga sbittar atgnadads da l’Euzkadi, per exempel sia lingua e cultura». 

«Ch’in project naschia dal stgomi» 
Lura vegn in passus da recumandaziuns praticas entitulà: «Tscherner la pasch». I sa tracta d’in entruidament en la societad civila: «Tscherner la pasch vul dir che mintga parairi politic duai acceptar da vegnir smuttà per ch’in project cuminaivel naschia dal stgomi. Mintga partida astga mantegnair e defender sias propostas, ma duai las suttametter da cuntin al bain superiur da la pasch (…). Tscherner la pasch vul dir ch’ins duai dar enavant mustgas da pasch, e quai cunzunt a la glieud giuvna, svegliond (…) respect da mintga vita umana e da la differenza, sentiment d’appartegnientscha al medem pievel multifar, acziun per la conciliaziun sociala.» Ils uvestgs concludan cun in messadi spiritual: «Tscherner la pasch per nus tuts crettaivels vul dir urar da cuntin per ella, confidond al Segner ils impediments sin la via da la pasch ed al purschend noss mauns per la bajegiar (…). Sco uvestgs confermainsa puspè publica-main nossa ferma intenziun d’encuraschar projects d’acziun (…). La speranza d’in pievel è decisiva. In avegnir meglier premetta ina speranza ferma e constanta entamez las difficultads. D’ina speranza viva pudainsa survegnir energia nova. Ina speranza che chala chaschuna depressiun e passivitad. La speranza dal pievel basc è spussada pervi dals problems acuts, persistents e cumplitgads ch’al turmentan. Ella po e duai vegnir rinforzada da la baselgia.» Ina tala brev pastorala, ponderada e scritta en basa ad infurmaziuns multifaras, mussa la situaziun sociala e morala alarmanta da lez vegl pievel europeic. 

Text franzos cumplet en: «Enbata», 20 da zercladur 2002, pp. 4-6. Adressa: 3 rue des Cordeliers, F-64100 Baiona/Bayonne. Fax: 0033 5 59 46 11 09.