Dals gronds giu Cuira e da la simpla glieud sin las runtgas 

Dad Aita Dermont, Laax

Ussa crajev’jau propi ch’i sajan passads ils temps ch’ils Sursilvans avevan l’impressiun che quels giu Cuira sajan ils «gronds» ed els insatge mender. 

Passads èn bain er ils temps da specular sin monuments. Oz sa mintgin che s’expona ch’el ristga da vegnir laschà crudà sco in satg merda. 

Truschar pettas – saja quai quella rumantscha u uschiglio pettas politicas – è quai propi insatge uschè flot? N’è quai betg ina lavur sco tut tschellas nua che mintgin e mintgina emprova da s’engaschar tenor sia savida e persvasiun? Adina pli paucas persunas sa mettan a disposiziun per posts exponids cun gronda responsabladad, nua ch’ellas èn il chaval dals clocs da quels ch’èn d’auter avis. Er jau stun pli patgific senza. 

I n’hajan «quels che seen giu Cuera» betg tadlà quai che la «sempla glieud» dia! Cler ch’i han tadlà! Tadlà sco anc mai. Perquai èni stads uschè precauts ed han lavurà plitost davos las culissas, dus decennis a la lunga cun tutta chapientscha, per dar temp a la glieud da vegnir or dal garlogn. 

Il pur da runtgas n’ha betg da taschair, anzi el duai s’exprimer, ma i na fa er ad el betg donn da tadlar, empè da far il botsch be per tema che quels giu Cuira maglian memia bain. Jau enconusch blera glieud simpla cun in spiert saun ed avert che sa lascha persvader da l’idea dal rg. 

Cler, per segar runtgas o costas na dovr’ins betg rg. Ma va ti e tschertga ina persuna giuvna che viva be dal segar runtgas! Gnanc in pastur na po oz exister senza vegnir mintgatant da la val or. Ed er per dar büghels manglass l’orizont tanscher almain fin giu Cuira, pertge ch’ils purs da runtgas n’èn betg quels che van cun lift. 

Cuira, quai èn quels ch’emprovan da far la punt tar quels da tschellas auas. Igl è ina veglia istorgia ch’ins na po betg far dretg a Pinc ed a Paul. Ma els mussan colur e lavuran tenor lur persvasiun. Jau conceda: Pledaris, leschas e messadis, quai è la part lungurusa da la lingua. Quella è fatga. Tut è mess sin buna via. 

Uss anc spetgar «l’ahoi» da l’ultim testard che ha tema da perder ina gutta da ses chalzers?! Na. 20 onns bastan. Giain vinavant. Uss vegn l’interessant, la lavur cun la glieud: Rumantsch grischun en scola. 
Jau sai, puspè ils magisters vegnan londervi. Els ston emprender rg per mussar quai als uffants. Els ston midar lur preparaziuns e s’occupar puspè da novs meds d’instrucziun. Jau enconusch er las bleras midadas che la scola fa tras per il mument en tut ils roms. Ma avess il rumantsch dad esser l’unic rom che n’è betg suttamess a midadas? Importa ad in uffant da 1. classa sch’el emprenda a scriver «Jeu», «eu» u «jau»? È quai per ils babs in problem sche lur uffants scrivan tuttenina bab cun «b» empè da «p» a la fin? Els pon perquai tuttina leger e preleger la Crestomazia e Giachen Casper Muoth e tut ils cudeschs da lur idiom e far chalenders sco quai ch’els han fatg enfin ussa. Ma els pon er emprender insatge da lur uffants. Quai dat ina festa!