Ina cusrina per La Quotidiana 
«Int» – la gasetta mensila bilingua dal Friul 

Peider Andri Parli/ANR 

Dapi stgars in onn han ils Furlans in’atgna gasetta – la «Int». Quella vegn edida en moda bilingua furlan-talian da l’Istitût Ladin-Furlan «Pre Checo Placerean» da Sedean (Sedegliano) e cumpara ina giada al mais. Ils accents tematics principals èn eveniments regiunals furlans e la dumonda da linguas minoritaras en Italia ed en Europa sco che Anna Bogaro, directura responsabla da «Int», ha communitgà sin dumonda da l’Agentura da Novitads Rumantscha anr. «Int» ha 24 paginas, dudesch da quellas cun artitgels en furlan, las autras dudesch cun ils medems artitgels en talian. Ins po pia leger «Int» en moda normala en furlan e (per uschia dir) en moda sutsura en talian. L’emprima e l’ultima pagina d’»Int» èn stampadas en colur, il rest è nair sin alv. «Int» ha in’ediziun da 5000 exemplars e vegn distribuida gratuitamain a tut ils commembers da l’Istitût Ladin-Furlan, ma er a scolas, a las bibliotecas, a las medias, a las associaziuns ed instituziuns euv. da la regiun furlana. 

Temas invanas 
Cur ch’il concept d’edir «Int» sco gasetta bilingua è vegnì discutà, han diversas persunas dal team da redacturs exprimì lur temas, ch’ils artitgels en talian hajan ina influenza negativa sin l’interess per la part furlana. L’argument era ch’il talian vegnia legì en general pli facil perquai che la maioritad dals furlanofons na saja betg vegnida alfabetisada en lur lingua materna. Ils Furlans èn tenor Bogaro (sco nus Rumantschs) almain bilings. Igl s’è però mussà che blers lecturs cumenzan cun la part taliana e volvan suenter in tschert temp la gasetta per leger vinavant en furlan – saja quai ord mirveglia u ord ina sfida persunala. Tenor Bogaro èsi però anc da menziunar ch’ils artitgels da «Int» sajan formulads en in furlan simpel e correspundent a quel ch’ins dovria sin via, bain empruvond da limitar ils italianissems, però senza pretensiuns puristicas particularas. 

Furlan en scola 
Sco ditg n’è la gronda part dals furlanofons, pia da quellas persunas che discurran anc furlan, betg passada tras ina scola en lur lingua materna. L’instrucziun en furlan n’existiva betg e duess vegnir introducida en tschertas classas pir ussa sco consequenza da l’applicaziun da la lescha sta-tala 482 dal 1999. Quella prevesa d’applitgar la lingua minoritara en scola en trais modas: Sco lingua per instruir inqual rom, sco object da studi (p. ex. per dumondas grammaticalas) u tras il studi limità a l’istorgia e la cultura regiunala. In mintga cas però prevesa la lescha sco finamira didactica che la lingua minoritara vegnia emprendida en l’ina u l’autra maniera. L’onn passà han 450 scolasts frequentà in curs en furlan, per s’acquistar las cumpetenzas necessarias per in’instrucziun en lur lingua materna. Sco che Bogaro scriva nun ha l’administraziun regiunala anc decidì da stgaffir ina sort patent per certifitgar las cumpetenzas dals scolasts en la lingua minoritara. Malgrà quai era prevesì cun l’onn da scola 2002/2003 da cumenzar cun las emprimas lecziuns en furlan. Sche quai succeda propi ed en las dimensiuns spetgadas n’è però betg anc segir. Tenor il numer 9 da «Int» dal settember 2002 mancan ils raps per realisar quel project ambizius.