«My passport to live»
«Curaschi civil» – in film da Bertilla Giossi e Ruedi Bruderer/TvR

(anr/pap) Reto Caratsch, Gaudenz Canova ed Anton Bühler èn trais Grischuns che han mussà ina bella purziun curaschi civil durant il temp dal naziunal-socialissem – Caratsch sco correspundent da la NZZ a Berlin, Canova sco president dal cussegl grond e Bühler sco secretari dal departament da gustia e polizia. Ad els trais han deditgà Bertilla Giossi e Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha TvR lur ultim film. In film che sclerescha tenor Bernard Bearth, manader da program ad interim, «ina fora pulit stgira da l’istorgia dal Grischun». Ma, uschia Bearth, TvR n’haja betg mo ina incumbensa d’infurmar, mabain er in’incumbensa da furmar. E «Curaschi civil» tutgia tar questa categoria tant sco «Onna Maria – la cronica d’in mazzament» e «Il traditur – l’execuziun da Hermann Vinzens». 

Survegnì material privat 
Il film dal duo Giossi/Bruderer lavura per part cun material ord di-vers archivs svizzers e da l’ambassada svizra a Berlin, per part però er cun material privat sco diaris e fotografias inedidas. Da rimnar tut ils documents necessaris ha duvrà in pulit bel temp sco che tuts dus han punctuà. «Las famiglias dals purtretads eran fitg avertas e fitg cooperativas, e tuttina avain nus stuì far blera lavur da persvasiun per survegnir quel material privat», han els ludà. Ch’i saja per ils pertutgads schon ina gronda differenza da quintar ina tal’istorgia u da gidar a far in film ordlonder. I vegn anc vitiers che tscherts aspects na sajan fin uss anc betg vegnids elavurads scientificamain e ch’els hajan stuì far sez quai. 

Atmosfera autentica
 Il film cumenza cun curtas sequenzas da trais persunas che caracteriseschan ils purtretads cun paucs pleds – per Caratsch èsi ses figl Claudio, per Canova l’istoricher local Theo Haas e per Bühler il gidieu austriac Michael Samek che engrazia sia vita a l’agir curaschus (ed in zic anarchic) da Bühler. Suenter seguan in pèr scenas da la propaganda da Hitler e d’acziuns violentas dals naziunalsocialists – cunzunt cunter gidieus. E cun quai è (cun in sfratg pudess ins dir) creada l’atmosfera d’agressiun e tema ch’è fitg impurtanta per il film televisiv da Giossi/Bruderer, perquai ch’ella mussa en tge clima anguschus ch’ils umans han stuì viver dal temp enturn la segunda guerra mundiala. 

Censura er en Svizra 
I seguan alura ils trais purtrets, cun ils quals il duo Giossi/Bruderer illustrescha las prestaziuns curaschusas da Caratsch (1901– 1978), Canova (1887–1962) e Bühler (1890–1973). Caratsch 
p. ex. ha stuì abandunar Berlina dal 1940 sco «persona non grata» (grazia al «sustegn» da l’ambassadur Frölicher, in tip fitg flaivel ed opportun), perquai ch’el ha commentà cun egl memia critic (ord vista dals Naziunalsocialists) l’agir agressiv da tals. Caratsch ha numnadamain titulà Hitler gia dal 1933 sco dictatur. Tge perspicacitad! Canova ha fatg istorgia sco emprim president social-democrat dal grond cussegl. Ses pled d’avertura dal november 1940 è numnadamain vegnì censurà e betg agiunt al protocol. Forsa perquai ch’el ha crititgà lien er las autoritads svizras. «Aus Furcht wird verboten, die Wahrheit zu sagen und die Lüge zu bekämpfen.» 

Tranter duair ed encletga 
A maun dal diari da Bühler han Giossi/Bruderer calculà ch’el ha salvà la vita a passa 130 fugitivs – e quai malgrà cumonds da Berna che daventavan da di en di pli restrictivs. In da quels salvads, il Gidieu Michael Samek (che viva oz en ils Stadis Unids), ha procurà che Bühler è vegnì distinguì postum cun la medaglia Yad Vashem, la pli auta distincziun ch’il stadi Israel surdat a persunas na-giudaicas. Dal 1938 però ha il fugitiv Samek dà ina brava suada, cur che Bühler al ha dumandà sch’ins sappia vegnir simplamain uschia sur ils cunfins. Sin sia resposta «Sche Vus tramettais enavos nus, lura pudais er gist sajet-tar giu nus» ha Bühler manegià, suenter ina pitschna pausa, cun in umor spezial: «Quai na savain nus betg far. Noss chanun è pervi da manevras sin ils culms» ed ha surris in zic. Ed ha uschia salvà la vita a Samek e ses collegas. Samek: «Anton Bühler was my passport to live – Bühler è stà mes passaport en la vita.» Che la situaziun da quel temp era tut autra che umoristica illustreschan frasas ch’ins chatta en ses diari. Quellas mussan er fitg bain tge cumbat intern che Bühler ha fatg tras da quellas uras – e betg mo tar il cas Samek. «Man sollte seine Pflicht tun und ist doch kein Henker» scriva’l ils 26 d’avust 1938, per constatar in pèr mais pli tard (4-1-1939) «Es kommen wieder neue Emigranten. Wann hört das auf?» 
Datas d’emissiun: Dumengia, 10-11-02, 17.00, SF1; mesemna, 13-11-02, SF Info; sonda, 16-11-02, 11.30, SF1; dumengia, 17-11-02, 07.45 TSI1;