Tranter Berna, Frantscha e Savoia
Genevra sa regorda da l’Escalade 1602

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Mintga december, enturn ils 12, commemorescha la citad da Genevra l’«Escalade» da 1602. Davart lez eveniment infurmescha in tom reschnov* edì per las festas dal 400avel anniversari. 

La disfatga dals invasurs 
Il pled franzos «escalade» vul dir «ascensiun». El exprima pia l’acziun d’ascender u raiver. I s’enclegia ch’el deriva dal pled latin «scala», ma sur il linguatg provenzal dals trubadurs medievals. «Scala» ha dentant sa sviluppà directamain per franzos ad «échelle» che vul dir «stgala movibla». Tar l’«Escalade» dals 12 da december 1602 han ins propi duvrà trais stgalas da tetg fitg lungas per raiver sin ils rempars da Genevra. Il triep d’attatga da tschient schuldads savoiards è rivà uschia enturn las duas da la notg fin sin la miraglia exteriura, entant ch’il rest da l’armada spetgava sper ina porta da la citad numnada «nova». Dentant han ils defensurs scuvert ils invasurs e bumbardà lur stgalas cun ils chanuns d’in bastiun exteriur. Tschels Savoiards, udind ils chanuns, han manegià ch’il triep d’attatga haja schluppentà la Porta nova; els han lura sa mess en moviment encunter il rempar ed èn vegnids retschets da la chanunada genevrina. L’armada da duca Carl Emmanuel (1562–1630) ha pia stuì sa retrair. Genevra, alliada cun Berna dapi 1526, ha supplitgà lezza citad, patruna da Vad, da la trametter truppas auxiliaras; grazia a questas ed al squitsch da retg Andri IV da Frantscha (1553–1610) ha il duca stuì «tractar Genevra cun ils medems dretgs, pia renconuscher implicitamain l’independenza da la citad» (p. 85). Questa, alliada cun Berna e lura era Turitg, protegida plinavant dals retgs franzos, ha profità da la neutralitad svizra durant la guerra da trent’onns e fin a la conquista da 1798 entras la Frantscha republicana. 

Il principadi vegn ina republica
Il cudesch commemorativ declera co ch’igl è vegnì adaquella che Carl Emmanuel ha assaglì Genevra. Tschient onns pli baud, a l’entschatta dal 16avel tschientaner era il Lai da Genevra anc in mar savoiard. Ils ducas possedevan il Vad, enfin al Lai da Murten, e la Terra da Gex (oz en Frantscha) tranter il Giura ed il Lai da Genevra cun il vitg da Versoix (oz GE). Signur da la citad era il prinzi uvestg, adina collià cun il duca. Ma «plis Genevrins fissan stads pli gugent burgais d’ina republica (…). Lur interess commerzials e lur simpatias politicas als avischina-van als Svizzers» (p. 14). 1526 ha il cussegl grond da la citad approvà il contract memorabel d’allianza cun Berna. «1530 ha il duca stuì suttascriver in patg da gronda impurtanza che lubiva a Berna e Friburg d’occupar il Vad sche la Savoia avess assaglì Genevra» (p. 18). Dentant ha la refurmaziun sa derasada er a Genevra. 1533 ha il prinzi-uvestg bandunà la citad per adina. 1535 ha’la abolì la celebraziun da la messa catolica; sin quai ha il du-ca empruvà da bloccar la citad. «En schaner 1536 ha Berna (…) conquistà il Vad sco er la Terra da Gex» (p. 18) ed autras regiuns a sid dal lai. «Ils 21 da matg ha il cussegl grond engirà (…) da viver ‘tenor la lescha sontga evangelica ed il sontg pled da Dieu’» (p. 21).

La Roma protestanta 
Decisiva per il svilup da la citad è lura stada l’activitad dal refurmatur picard Jean Calvin (1509–1564): «El ha dà a Genevra (…) ina relevanza che la dimensiun modesta da la citad na laschava spetgar. El l’ha transfurmada en in model per l’Europa refurmada e viceversa en l’incarnaziun dal mal per ses adversaris. Calvin ha auzà Genevra ad ina Roma protestanta ed in center da la cristianadad da l’occident, pia er in object da la politica internaziunala. Uffizialmain era’l be parsura da la sinoda, ma el ha influenzà zunt la vita religiusa, politica, culturala ed economica da la giuvna republica (…). Questa è vegnida spert in spazi da libertad per tut quels umans che ristgavan la persecuziun per amur da lur cardientscha evangelica. 1548 en Frantscha han ins entschavì a persequitar ils ‘eretics’. Lur èn fugitivs vegnids en rotschas a Genevra. Il dumber dals avdants ha sa dublà en diesch onns, da 10 000 (1550) a 20 000 (1560) (…). Ils plis fugitivs, var trais quarts, eran Franzos, (…) per exempel tuts preditgants, ils professers da l’universitad, (…) medis, librarists, giurists, aurers, umens d’affars e mastergnants, pia in’elita ch’aveva renunzià a sia patria per amur da la cardientscha; i han transfurmà la fatscha da la citad cun lur inschign, chapitals, relaziuns cun l’ester e conscienza morala (…). La stamparia per exempel è vegnida in’industria veritabla, cun passa ventg manaschis, in dals secturs economics principals e l’isegl necessari per derasar la ductrina refurmada (…). 1559 ha Calvin pudì inaugurar ina scola media ed in’universitad (…) che mettevan pais sin la lectura ed enconuschientscha dals auturs antics, cun l’incumbensa da scolar preditgants e magistrats, ma era burgais abels da dar pled e fatg davart lur cardientscha e conscients da lur responsabladad areguard Dieu e la citad (…). Calvin ha relaschà in’ierta relevanta cun trais elements principals, numnadamain in cudesch fundamental entitulà ‘Institution de la religion chrétienne’, in stadi model ch’aspirava a viver tenor las normas biblicas ed ina scola nua ch’ils responsabels futurs da l’Europa refurmada vegnivan ad emprender. Malgrà ils ferms fundaments spiertals da lezza ierta han las relaziuns internaziunalas palesà spert sia malsegirezza materiala» (pp. 22, 25, 29).

La protecziun franzosa decisiva 
La mort da Calvin 1564 correspunda ad in rinforz dal catolicissem, entras il concil da Trento e retg Filip da Castiglia ed Aragón, duca da Milaun e Luxemburg, cont da l’Ollanda e signur da bleras autras terras en l’Europa e l’America (1527–1598). En Svizra dominava Lucerna cun il politicher Ludwig Pfyffer von Altishofen (1524– 1594). Ils tschintg chantuns da Svizra centrala, cun Soloturn, han sfurzà Berna da restituir a la Savoia la Terra da Gex cun Versoix e tuts possess a sid dal Lai da Genevra. La citad da Calvin era puspè circundada dal ducadi, allià cun retg Filip. 1577 ha duca Emmanuel Filibert (1528–1580) «concludì in’allianza militara cun ils Quatter Chantuns, evidentamain in emprim pass vers la conquista da Genevra (…). Berna ha lura cuntanschì in culp excellent, persvadend la Frantscha (…) che la ruina da Genevra periclitass la recrutaziun da schuldada svizra per il retg sco era ses commerzi. Plinavant era la Savoia alliada cun retg Filip, l’inimi il pli pussant da Frantscha» (p. 41). Tranter il Vad bernais e la Burgogna franzosa era situada la Franche-Comté, possess da retg Filip; sper Genevra passava la via che colliava quel contadi, pia er il Luxemburg ed ils Pajais bass rebels, cun Milaun entras la Savoia. La Frantscha ha «suttascrit il patg da Soloturn cun Berna en matg 1579, tschentond Genevra sut la protecziun franzosa. Berna ha schizunt persvas era Soloturn da suttascriver (…). Il papa ha replitgà avrind ina nunziatura ed ina scola da gesuits a Lucerna. Sin quai ha retg Andri III [da Frantscha] fatg a savair al papa ch’el na tolerass mai che Genevra crodia en mauns esters e ‘ch’el giuditgeschia l’independenza da lezza citad necessaria per ils interess da la curuna franzosa en las Lias svizras e per il paus da questas’» (pp. 41 e 44). Ma durant buna-main ventg onns han guerras civilas impedì la Frantscha da gidar Genevra encunter la Savoia. Pir 1601 ha Carl Emmanuel stuì ceder la Terra da Gex a la Frantscha; questa vegniva pia limitrofa da Genevra. Uss pli che mai ha’l empruvà da conquistar la citad; nus avain vesì che sias trais grondas stgalas moviblas n’ha betg impedì sia disfatga en december 1602. Quai vegn commemorà quest onn a Genevra.  

* Olivier Fatio e Béatrice Nicollier, Comprendre l’Escalade. Essai de géopolitique genevoise. Prefaziun da cuss. guv. Mariner Brunschwig Graf. Genevra (Labor et Fides, ISBN 2-8309-1065-6) 2002. Escalade 1602–2002 

Occurrenzas commemorativas a Genevra 
Andreas Frizzoni (veglia schlatta rumantscha) dal Biro da turissem da Genevra* trametta las infurmaziuns suandantas a tgi che legia La Quotidiana: 

Enfin als 8-12-02, Théâtre Para-Surbeck, Rue Louis-Favre 43, mesemna e gievgia 19.30, venderdi e sonda 20.30, dumengia 17.30: «Calvin – De Bèze», cumedia burlesca d’Angelo Lui. Reservaziun: 022 740 00 75. 

Enfin als 23-2-03, Musée d’art et d’histoire, Rue Charles-Galland 2, 10.00 - 17.00, serrà il mardi sco er ils 25-12-02 ed 1.-1-03: Exposiziun d’armas, cuirassass, stgalas, bandieras, munaidas, medaglias, tavlas. 

Enfin als 23-2-03, Bibliothèque d’art et d’archéologie, Promenade du Pin 5: Exposiziun da stampats e raquints davart l’Escalade. Infurmaziuns: 022 418 34 11 e 022 418 27 00. 

Mesemna, ils 27-11-02, 4-12-02 e 7-12-02, 18.00, davent da la baselgia Saint-Gervais, visita da la citad veglia a pe cun guid diplomà. Pretsch: frs. 15.–/10.–. Nagina reservaziun. Infurmaziuns: 022 909 70 00. 

Mardi, ils 3-12-02, 20.00, Victoria Hall, Rue Général-Dufour 14: Concert da chanzuns e melodias da lezza giada. Infurmaziuns: 022 319 61 11. 

Dumengia, ils 15-12-02, 17.00, Boulevard Jaques-Dalcroze: Partenza dal til istoric da l’Escalade. 19.15, catedrala Saint-Pierre: Proclamaziun finala.

* Adressa: Rue du Mont-Blanc 18, CP 1602, 1211 Genevra 1. Tel. 022 909 70 70. Fax 022 909 70 75. Internet: http://www.geneve-tourisme.ch. Adressa electronica: info@geneve-tourisme.ch