“Quels linguatgs ans han fatgs sco che nus essan”
Ina debatta e duas tenutas a l’Assamblea naziunala franzosa

Da Guiu Sobiela-Caanitz

L’Uniun europeica (UE) pretenda che mintga stadi candidat a l’adesiun respectia normas fundamentalas davart ils dretgs da sias minoritads linguisticas. Quai vala er en favur da quels Russ che la pussanza sovietica ha stabilì en l’Estonia e Lettonia en la segunda mesadad dal tschientaner passà, per indeblir anc dapi ils dus pievels sut squitsch; lezs immigrads èn restads en lur patria nova oramai libra, nua ch’i vivan meglier ch’en Russia. Viceversa è l’oppressiun dals Curds entras la Tirchia in dals impediments principals sin la via da quest pajais vers l’adesiun a l’UE. Lezzas normas na
valan dentant betg per quels quindesch stadis che han fundà l’UE u èn vegnids commembers en il 20avel tschientaner.
Quai fa endament ils patgs dictads 1919 dals victurs; la Germania e plis stadis novs u engrondids eran obligads da rapportar davart lur minoritads, ma l’Italia, Frantscha e Belgia dastgavan far quai ch’i levan en regiuns sco l’Istria, il Tirol dal sid, la Val d’Aosta, l’Alsazia Lorena e la sdrima tudestga annectada da Belgia. Oz èsi reussì da mitigiar ils blers conflicts etnics aifer pajais da l’UE, ma la dispita tranter la Spagna e la regenza basca che vul in referendum per schlargiar sias cumpetenzas mussa ch’i na reussescha betg adina.

Resultats megliers a scola
Il pli vast dals quindesch commembers actuals da l’UE, la Frantscha (543 965 km2 en l’Europa, intschess d’ultramar 113 017 km2), dovra be il franzos sco linguatg uffizial. Ils 21 da november ha l’Assamblea naziunala a Paris tractà duas propostas da midada constituziunala, inoltradas da dus commembers da la maioritad; ina gasetta* ha reproducì il protocol da la debatta. L’anteriur minister François Bayrou proponiva d’agiuntar ils pleds: “… il respect e la defaisa da las linguas e culturas regiunalas da Frantscha” (cità p. 4). Bayrou deriva da Bearn, regiun istorica de 4750 km2 en il sidost da l’Aquitania, limitrofa da l’Aragón ed autonoma da 1022–1620. En Bearn discurr’ins ina varianta dal provenzal, il linguatg neolatins dals trubadurs medievals, tradiziunal en 8 da las 22 regiuns administrativas franzosas, da las Alps maritimas al Golf da Biscaja - pia bler dapli ch’ina tschantscha “regiunala”. Er il deputà breton Marc Le Fur proponiva da cumplettar in artitgel da la constituziun, e quai cun ils pleds: “… respectond ils linguatgs regiunals che fan part da l’ierta republicana” (cità p. 4). Le Fur ha punctuà en la debatta: “Il relatader da la cumissiun tema ch’ils uffants a scola vegnian ‘confus’. El duess far il bain da consultar las statisticas da scola en Bretagna; i mussan che quels che han frequentà l’instrucziun da breton a medem temp che quella da franzos cuntanschan resultats megliers che tschels” (p. 5). Il breton è parentà t. a. cun il gaelic d’Irlanda e Scozia. In deputà da Saint-Martin, mesadad d’ina insla da las Antillas, sper Puerto Rico, che la Frantscha parta cun ils Pajais bass, ha sustegnì ses collega breton: “Il minister da giustia ed il president da la cumissiun n’han betg il cletg da far part d’ina societad pluriculturala (…). La bilinguitad è ina ritgezza (…). Ils uffants da Saint-Martin possedan il franzos, l’englais, il papiamento ch’è il linguatg da las Antillas ollandaisas, lur il ‘créole’ e spagnol” (p. 6). Bayrou: “I na sa tracta betg da dialects, mabain da linguas (…). Texts da dretg han ins scrit per bernais (…) ditg avant texts giuridics franzos [en la Frantscha dal nord] (…). Nus na dumandain betg bainvulientscha, mabain defendain in dretg. Nus essan burgais franzos gist sco vus e dastgain duvrar quels linguatgs ch’ans ha fatgs sco che nus essan” (p. 6).

Parter da nov la suveranitad
Tschantschas “regiunalas”? En l’Alsazia sa tracti dal tudestg, lingua internaziunala. Il flam, pia la medema verva sco l’ollandais, viva en ina sdrima che cunfina cun la Flandra beltga. Ma il minister n’ha betg laschà valair las raschuns dals defensurs da la varietad linguistica: “Il Cussegl constituziunal (…) ha manegià ch’ins n’astgia insumma betg conceder dretgs collectivs ad ina gruppa definida entras la derivanza, cultura, lingua u cardientscha (…). Tar relaziuns cun l’administraziun ed ils servetschs publics na dastg’ins pretender il diever d’in linguatg auter ch’il franzos” (p. 4). L’assamblea ha pia refusà la proposta Bayrou cun 54 vuschs encunter 39 e quella da Le Fur cun 50 vuschs encunter 39. Ils plis dals 577 deputads n’eran sco ch’i para betg preschents. L’editorial da la gasetta commentescha faschond endament l’emancipaziun da las colonias franzosas e cunzunt da l’Algeria 1962 ed il svilup da l’integraziun europeica dapi 1950: “Tuts pajais vischins e partenaris da Frantscha han stabilì democrazias adattadas a las pretaisas da noss temp. Qua il centralissem, là il federalissem u l’autonomia. Qua sa fitg’ins sin in sulet dretg da burgais en fatscha al stadi, là è il singul liber aifer ina cuminanza (…). La Frantscha ha fatg guerras encunter pievels paupers ch’avevan emprendì tar ella l’idea da libertad (…). A medem temp han varsaquants umans clervesents stimulà ad in’ambiziun nova ed in destin nov, quel da bajegiar in’Europa democratica. Ins ha duvrà decennis per parter da nov la suveranitad. Là stgaffesch’ins oramai la democrazia moderna, il model per las naziuns dal mund, il cuntrapais a l’egemonia americana. La Frantscha n’è anc betg arrivada uschè lunsch” (p. 2).

* “Enbata”, 28 da november 2002. Adressa: 3 rue des Cordeliers, F-64100 Baiona/Bayonne. Fax: 0033 5 59 46 11 09.