Unfrendas da «guerras gistas»
Il passà ha bullà «la veglia Europa»

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Ins sto resguardar fatgs succedids avant sis decennis, e schizunt entamez il 19avel tschientaner, per chapir il foss spiertal profund che separa l’Europa dals Stadis unids. En ils plis pajais europeics dischapprovescha l’opiniun publica cleramain il plan american d’attatgar l’Irac. Era quellas regenzas che sustegnan lez patratg ston quintar cun l’opposiziun da lur pievels. La Pologna sto schizunt vertir ch’il pli renumnà da ses figls, cun 82 onns ed ina greva malsogna, mobilisescha la diplomazia cumprovada dal Vatican encunter la smanatscha da guerra. Questa mettess plinavant en dumonda quai ch’ils Curds da l’Irac han cuntanschì en dudesch onns da pasch. 

Ils Stadis unids sco problem
La fatschada dal magazin emnil internaziunal «Newsweek» (24 da favrer 2003), cun redacziun a New York, mussa Bush che fa uraziun, sper il text: «È la sfessa davart l’Irac pli profunda ch’il stgalim politic?» e la lingia grossa: «L’America isolada». Il magazin descriva las divergenzas ch’ans separian dals Stadis unids: «L’occident politic, pia l’allianza strategica, l’Organisaziun dal patg da l’Atlantic nord euv. derivava da la guerra fraida (...). Davart l’Irac na datti nagina divergenza fundamentala aifer l’occident. Manegià n’è vairamain betg l’Irac, mabain Washington. Blera glieud en l’Europa fa pli quitads per l’America che per l’Irac (...) e sa dumonda tge ch’ins duaja far cun ils Stadis unids, la pussanza predominanta en il mund d’oz» (p. 11). Duas frasas resumeschan il cuntrast: «Oz viva l’Europa en in mund da leschas, instituziuns ed impediments ch’ella enclegia sco l’urden internaziunal nov. Ils Stadis unids perencunter manegian ch’i hajan da far cun in mund nua che las decisiuns na derivian betg da sentenzias da cumpromiss a la moda da Bruxelles, mabain da la forza» (p. 15). Lura l’analisa: «I po esser ch’ils Europeans sa fetschian pitschens avant ‘il demanar da cowboy’ da president Bush. Ma il cowboy, en la mitologia naziunala dals Stadis unids, è sontg; el simbolisescha la giuventetgna, vigur e confidenza en sasez. Las pliras societads da l’occident tegnan la paina da mort per crudaivla, ma ella deriva dal codex venerabel da giustia en il ‘wild West’. La glieud nauscha, schizunt manaders sco Saddam Hussein, ston ins metter a ferm e tractar cun rigur. Quai n’è betg ina dumonda da pussanza per sasezza (...). Ils Americans han la tendenza da crair che lur pajais sa chattia da la vart da la cumpassiun e l’onestadad. Ins manegia che quai ch’è bun per el saja bun per il rest dal mund, era sche quest n’enclegia betg. Lezza idea d’ina posiziun excepziunala per ils Stadis unids consolidava la ductrina dal ‘destin manifest’, naschida entamez il 19avel tschientaner, che carteva en il dretg e duair d’extender la purtada da la pussanza americana» (p. 20). 

«La missiun americana»
1845–1848 ha il pajais conquistà u acquistà vasts territoris che tanschevan dal Golf da Mexico a California e las funtaunas dal flum Missouri. In lexicon dals Stadis unids descriva la noziun da «destin manifest» sco suonda: «Ella premetteva la persvasiun che la populaziun dal pajais creschia da cuntin e dastgia occupar terras adina pli vastas, en virtid da la superiuradad da sias instituziuns politicas, ses talents e la noblezza da sias finamiras. Ins carteva en la missiun americana da derasar valurs ed isanzas democraticas. Artitgels da gasettas, discurs politics, broschuras e schizunt pregias manegiavan che Dieu giavischia l’expansiun dals Stadis unids. Ils fauturs dal ‘destin manifest’ pretendevan savens ch’el pertutgia la Canada, il Mexico, l’America centrala e schizunt l’entira America dal sid (...). A la fin dal 19avel tschientaner sa referiv’ins puspè a lez patratg per giustifitgar l’occupaziun da las Inslas Hawai, Filippinas ed Antillas» (1).

Resguardar danunder ch’ins vegn
Tut quai stat en connex cun la religiusadad en ils Stadis unids; en quest reguard rapporta «Newsweek» da retschertgas manadas dapi 1981 da l’Universitad da Michigan: «Ils Americans stattan pli daspera als Tircs, Indonesians ed Iranais ch’a l’Italia u la Frantscha (...). Ils plis Americans manegian ch’i saja natiral che president Bush, sco cristian persvas, insereschia remartgas religiusas en ses discurs. Sias descripziuns dal cuntrast tranter bun e nausch, tranter ‘cun nus’ ed ‘encunter nus’, derivan da sia lectura da la Bibla e tutgan blera glieud en ils Stadis unids sco onestas e decididas. Ma tut quai per Europeans fa endament la spezia da teologia u ideologia ch’als ha stimulads d’as mazzar senza schanetg durant seculs (...). La divergenza principala tranter l’Europa ed ils Stadis unids deriva da la moda da far endament e viver l’istorgia. Ils Americans sa defineschan plitost cun quai ch’i possedan ed han ademplì e tenor lur destinaziun. Ils Europeans resguardan adina danunder ch’i vegnan. Lez sentiment incharnà per l’istorgia, tar la crisa actuala, n’ha creà nagliur dapli problems ch’en Germania. Chancelier federal Gerhard Schröder è vegnì reelegì per pauc l’onn passà cun in program encunter la guerra; ussa sa tegna’l ferm vi dal pacifissem sco sia unica funtauna da forza politica (...). L’istoricher Jörg Friedrich (...) ha publitgà avant pauc in cudesch davart ils bumbardaments da Germania 1940–1945; lez bestseller enorm e dispitaivel descriva ils effects sin la populaziun tudestga da la campagna aviatica che prendeva en mira da far ir il pajais en schanuglia (...). Friedrich: ‘Nus essan stads unfrendas d’ina guerra uscheditga gista; perquai mettainsa en dumonda sche la chaussa uscheditga gista giustifitgeschia ils mezs’» (p. 17). Talas regurdientschas vivan er en Frantscha; in scriptur norman manegia: «Fitg gravant èsi ch’ils alliads, cunzunt ils Englais, han devastà sistematicamain 1944 tuts centers istorics da quasi tuttas citads normanas, da Coutances à le Havre, cun Lisieux e bleras autras citads veglias (...). I savevan dentant fitg bain ch’ils Tudestgs na zuppian betg lur chars armads en baselgias e doms, en claustras e streglias medievalas, en chasas cun armadira da travs e gnanc en ospitals (...). Uschia èn morts dieschmillis civils innocents.» (2). 

Ed il Curdistan?
Ils plans da guerra d’oz smanatschan cunzunt il Curdistan iracais (2 milliuns olmas), bunamain independent dapi var dudesch onns, che cunfina cun la Tirchia e vegniss pertutgà en cas d’attatga encunter Bagdad. «Newsweek» rapports ch’Ankara «veglia lubir a truppas americanas da traversar ses intschess be sche (...) era 60 000 fin a 80 000 schuldads tircs astgian (...) occupar ‘posiziuns strategicas’ en in ‘artg da segirezza’ da 220 – 270 km aifer l’Irac, pia quasi l’entir Curdistan iracais (...). Ils Tircs vulan impedir ils Curds da l’Irac da profitar da l’invasiun americana per sa declerar independents da Bagdad e forsa prender ils champs da petroli da la regiun» (p. 29). Il minister tirc da l’exteriur ha gist declerà «ch’i n’astgia nascher en l’Irac nagina federaziun cun cunfins etnics u geografics, era sche l’opposiziun iracaisa giavischa quai» (3). La stgisa marscha d’Ankara per occupar ina part dal Curdistan iracais fiss sia minoritad tirca. «Newsweek» rapporta: «Observaturs da l’occident manegian ch’i dettia là sin il pli 500 000 Tircs (...). La pressa da Tirchia ha entschet a cumparegliar lur situaziun precara cun quella dals Tircs da Cipra 1974, cur ch’Ankara ha occupà in terz da l’insla e l’occupa anc adina» (p. 32). Oz giavischan ils Tircs da Cipra d’aderir a l’Uniun europeica ensemen cun la maioritad grecca, ma l’armada da Tirchia metta pals en las rodas da ses emprim minister Abdullah Gül che less promover ina tala integraziun. El sez stat tranter in corp prepotent d’uffiziers che violescha savens las reglas democraticas e 94 % dal pievel che na vul nagina guerra. Ina tala mettess en dumonda il svilup da la societad civila tirca. Era ses intschess è stà tutgà da la guerra en il 20avel tschientaner, sco «la veglia Europa», e ses pievel reagescha medemamain. L’Uniun naziunala dals Tircs en il Curdistan iracais ha gist supplitgà la Tirchia da renunziar a l’invasiun planisada; là san ins pir da dretg tge che la guerra vul dir.

1) The American Peoples Encyclopedia, tom 12. New York (Grolier Incorporated) 1967, p. 161, artitgel «Manifest Destiny». 
2) Philippe Gautier, La germanophobie. Segunda ediziun. Paris (Déterna, ISBN 2-913044-20-4) 1999, p. 106. 
3) Ankara für Kriegseintritt auf Seiten Amerikas, en: «NZZ», 25 da favrer 2003, p. 2.