Per il dretg dals pievels a la libertad
580 spirituals bascs scrivan al papa

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Gist avant la visita da papa Gion Paul II a Madrid han 530 spirituals bascs surdà per el ina brev collectiva a la nunziatura. In mais avant las elecziuns communalas bascas (25 da matg 2003) han els fatg attent a la tensiun tranter lur pievel e sia regenza, che pretendan dapli autonomia, e las autoritads civilas ed ecclesiasticas de Madrid, che mussan fitg pauc encletg per lezzas aspiraziuns. La brev dals spirituals fa endament la tragedia da Spagna en il 20avel secul.

Ina naziun da “nursas nairas”
Gia en l’indeschavel tschientaner ha in poet popular francofon mussà ina totala mancanza da chapientscha envers ils Bascs. L’epos enconuschì sco “Chanson de Roland” raquinta la mort eroica dal nev da Carl il grond en in cumbat encunter ils “Saracens” en ina chavorgia da las Pireneas dal vest. Lezza battaglia hai dà vairamain 778; quels che han attatgà là l’armada francona n’eran dentant betg Arabs u Berbs musulmans, mabain Bascs pajauns, pia indigens. Per il poet gnivan be “Saracens” da l’Andalusia en dumonda cur che cristians devan encunter inimis en las Pireneas. Ils Bascs eran pia las “nursas nairas” da la regiun, segir era pervi da lur verva tut atgna; da tuts linguatgs da l’Europa a vest da l’Ungaria è il basc l’unic che na fa part da nagina famiglia indogermana. Lur valladas èn vegnidas evangelisadas pir en ils davos seculs medievals. Era sco cristians han ils Bascs defais lur “dretg vegl” cun attaschadadad. La Spagna l’ha abolì 1876: “La lescha ha introducì la recrutaziun militara, ina taglia territoriala, taxas da minieras e da sal ed il diever dal palpiri bullà” (1). A lezza provocaziun ha respundì 1895 la fundaziun da la Partida naziunala basca (PNB) cun la devisa: “Dieu ed il dretg vegl”. Il manual dal bascolog tudestg Michael Kasper (2) gida a chapir ils fatgs dal 20avel tschientaner. Las elecziuns parlamentaras spagnolas da favrer 1936 han manà ina vieuta decisiva. En ils trais pajais bascs Araba, Bizkaia e Gipuzkoa ha il PNB gudagnà 9 da 18 mandats, encunter 7 per la coaliziun sanestra che ha survegnì in total da 277 mandats encunter 132 per la dretga. Da fanadur han bleras unitads da l’armada, t. a. en l’Araba, sa revoltadas encunter la regenza; da settember han ils rebels conquistà la Gipuzkoa. “I han imponì multas fitg autas al diever dal linguatg basc ed ars tuts cudeschs bascs ord bibliotecas publicas e privatas” (p. 155). Dentant ha il parlament spagnol approvà l’autonomia da l’Euzkadi sco l’uniun dals trais pajais; en la part anc libra, pia la Bizkaia ed ina sdrima da Gipuzkoa, ha sa furmada ina regenza da coaliziun. L’Euzkadi liber “era durant la guerra l’unica part da la Spagna republicana regida d’ina partida catolica da la classa mesauna burgaisa, cun ina maioritad catolica pratitganta. Là n’han ins ars nagina baselgia, sco en autras parts da Spagna; las baselgias restavan avertas per la messa” (p. 157).

Spagnols cuntracor
1937 han ils rebels conquistà era l’Euzkadi liber, lur il rest da Spagna. Lur manader Francisco Franco Bahamonde (1892–1975) ha regì il pajais sco dictatur enfin a sia mort. El ha bullà l’Euzkadi, “nursa naira” da la cristianadad spagnola, sco “provinzas tradituras” e scumandà il diever dal basc tar las autoritads ed en la publicitad. “En ils intschess bascofons instruiv’ins be per spagnol (…). En ils onns tschuncanta ha il reschim mussà in pau toleranza envers il basc; differentas revistas han pudì cumparair en lez linguatg, grazia a la protecziun ecclesiastica. La basa rurala da la Baselgia catolica aveva adina simpatisà cun la cultura basca e possedeva varsaquants spazis libers aifer il reschim. L’entschatta dals onns tschuncanta, grazia a la Baselgia catolica èn naschidas era las emprimas scolas cun instrucziun en linguatg basc” (p. 170). Ma suenter la mort dal dictatur e la reintegraziun da la monarchia abolida 1931 èn ils Bascs restads las “nursas nairas” da Spagna. “Ils 31 d’october 1978 ha il parlament spagnol approvà il project da constituziun. Patriots bascs na pudevan acceptar plis artitgels, cunzunt il segund che tunava: ‘La constituziun sa basa sin l’unitad indissolvibla da la naziun spagnola, patria cuminaivla ed indivisibla da tuts Spagnols’. Il project na preveseva betg da schliar la dumonda da las autonomias a moda federala, mabain en senn regiunalist (…). Il PNB pretendeva ch’ins integreschia la pussaivladad da sa statgar dal stadi e midar ils cunfins da l’Euzkadi, (…) sco er in dretg da veto per decisiuns statalas, en il senn dal ‘dretg vegl’ (…). Il parlament n’era betg pront da conceder quai; il PNB ha pia chapì ch’ins refusava da renconuscher ils dretgs istorics dals Bascs (…). La votaziun ha gì lieu ils 6 da december (…). Ina gronda maioritad da la populaziun spagnola ha acceptà la constituziun, ma l’Euzkadi l’ha refusada, cunzunt la populaziun da Gipuzkoa (be 27,8% ‘geas’) e Bizkaia (30,9%); il resultat da l’Araba (42,8%) n’era betg uschè cler (…). Ils Bascs avevan refusà la constituziun, ma lur appartegnientscha nungiavischada al stadi spagnol als suttametteva a sias leschas” (pp. 186–187). 1995 han ins publitgà ina retschertga “basada sin la dumonda sch’ins sa sentia Basc u Spagnol: 35% ‘Basc’, 11% ‘pli Basc che Spagnol’, 28% ‘gist tuttina Basc e Spagnol’, 4% ‘pli Spagnol che Basc’, 16% ‘Spagnol’” (p. 208, nota 78).

La bilinguitad vegn promovida
La constituziun lubescha tuttina a l’Euzkadi da sa dar in parlament ed ina regenza e da promover ses linguatg: “Oz datti ina televisiun basca, ‘Euzkal Telebista’, cun in emettur per basc ed in per spagnol, sco era blers emetturs da radio (…). Il linguatg da standard elavurà dapi 1964 ha superà la gronda divisiun dialectala almain en las medias. Quai pussibilitescha publicaziuns; (…) 1992 èn cumparids 980 cudeschs bascs. La mira principala da la politica culturala è l’uscheditg ‘restabiliment’ dal basc; i na sa tracta betg da supprimer il spagnol, (…) mabain da promover la bilinguitad (…). Oz datti quatter sorts da scolas en l’Euzkadi: ‘D’ (instrucziun basca cun spagnol sco rom), ‘B’ (bilingua), ‘A’ (instrucziun spagnola cun basc sco rom) e ‘X’ (monolingua spagnola, fitg rara) (…). En blers manaschis e cunzunt en il servetsch public pretend’ins ch’il persunal sappia basc (…). La proporziun d’uffants bilings tranter 5 e 14 onns è sa dublegiada da 1981 (19,7%) a 1991 (38,7%) (…). Il basc sa restabilescha plaun a plaun suenter sia suppressiun seculara. Il resultat il pli relevant è forsa ch’il basc, resguardà antruras sco linguatg da purs e pestgaders, ha uss in meglier num en la societad. La gronda maioritad da la populaziun, era da quella che na discurra betg basc, beneventa la promoziun da lez linguatg. Ils plis geniturs giavischan che lur uffants emprendian basc” (pp. 206–208).

Schliar il conflict a moda evangelica
En noss 21avel tschientaner n’han ils Bascs dentant betg renunzià a pretender lur ‘dretg vegl’. Il stadi spagnol n’ha anc betg transferì tuttas quellas cumpetenzas che la constituziun basca da 1979 dat a l’Euzkadi. Ils 25 d’october 2001 ha Juan José Ibarretxe, president da la regenza basca, proponì a Madrid in patg politic nov basà sin “il dretg dal pievel basc da vegnir consultà per decider libramain e democraticamain da ses destin, sin la renovaziun da la repartiziun da las cumpetenzas (…) e che pussibiliteschia ina represchentaziun da l’Euzkadi tar l’Uniun europeica” (3). L’emprim minister José María Aznar ha replitgà en in discurs pronunzià a Toledo, numnond lezzas propostas “l’expressiun d’in fanatissem fundamentalist e tschorv”. Ils 23 d’avrigl 2003, en vista da questa situaziun senza midar, han 530 spirituals bascs surdà lur brev a la nunziatura. Quest document è gist vegnì publitgà (4). Ils auturs punctueschan: “Noss pievel patescha da savair ch’il motiv principal, la ragisch la pli profunda da ses problems politics (…) è che noss dretgs da cuminanza n’èn betg renconuschids (…). Dentant cartainsa ch’ins possia schliar lez conflict a moda umana ed evangelica, sco che noss uvestgs han giavischà bleras giadas, cun dialogar e tractar, respectond l’expressiun da tuttas opziuns (…) e cunzunt realisond la decisiun libra dal pievel senza squitsch e restricziun nundemocratica. Uschia ha Voss antecessur papa Paul VI ditg da Nadal 1974 als cardinals: ‘Uscheditg ch’ins na renconuscha e n’applitgescha betg duidamain ils dretgs da tuts pievels, t. a. quels d’autodeterminaziun ed independenza, na po quai dar nagina pasch autentica e stabla’. Ans basond sin nossa experientscha pastorala, manegiainsa che la conciliaziun e pasch pretendan a moda decisiva ch’ins renconuschia il 
dretg da noss pievel d’exister en ina furma politica expressa democraticamain (…). Ans displascha zunt che la davosa instrucziun pastorala da la Conferenza episcopala spagnola (CES), malgrà bleras vuschs negativas, definescha ils postulats d’ina maioritad basca, conscienta d’esser ina naziun e che pretenda ses dretgs umans per persunas e da cuminanza, sco sche quai fiss in naziunalissem totalitar, terrorist ed absolutist. Nus condemnain mintga terrorissem.”

Cardinal Etchegaray: “Mussar giudizi e curaschi”
Ils auturs fan lur endament ils fatgs tragics dal 20avel tschientaner, “la rebelliun militara e guerra tranter fragliuns che la Baselgia catolica ha benedì sco cruschada e che ha manà a la dictatura da Franco. Ans displascha che la CES na menziuna e na condemna betg sut l’aspect moral quel naziunalissem extrem che supprimiva la lingua e cultura basca (…). Nus aspirain ad ina pasch en convivenza aifer la varietad sociala, cun il respect total da la libertad da persunas e pievels (…). Nossa situaziun è vegnida mendra en ils davos onns pervi da la violaziun da dretgs umans fundamentals, cun morts, torturas, attentats, repressalias e smanatschas (…). Cardinal Roger Etchegaray, visitond sia terra natala basca, ha ditg: ‘Il pievel basc ha patì avunda. Empè da violenza basegna ins dialog. Ils politichers duain mussar giudizi e curaschi’ (…). Nus admirain la perditga evangelica da Vossa Sontgadad cur che Vus rugais per pardun areguard las grevas ingiustias da la baselgia en il passà. I fiss bun sche Vossa Sontgadad stimulass la CES a rugar per pardun areguard sia cumplicitad en la guerra civila ed en il reschim che ha violà ils dretgs umans.” Uschia il coc da la brev dals spirituals bascs. Sia publicaziun fa pensar ch’ella n’haja betg operà en il senn dals auturs. Las elecziuns communalas dals 25 da matg vegnan a mussar co ch’il pievel da l’Euzkadi (2 milliuns olmas) reagescha.

1) Jacques Allières, Les Basques. Paris (PUF) 1977, p. 45.
2) Michael Kasper, Baskische Geschichte in Grundzügen. Darmstadt Wissenschaftliche Buchgesellschaft) 1997.
3) Ibarretxe: dépasser le statut d’autonome, aller vers la souveraineté, en: “Enbata”, 1. da november 2001, p. 5. Adressa: 3 rue des Cordeliers, F-64100 Baiona/Bayonne. Fax: 0033 5 59 46 11 09. Posta electronica: enbata@club-internet.fr
4) 530 prêtres basques artisans de paix, en: “Enbata”, 8 da matg 2003 (sco nota 3), pp. 4–5.