Murdraretschs ed amur
Suenter la prelecziun a Turitg hai dà dumondas

(anr/vi)

Il mardi passà ha Rico Tambornino prelegì a l’universitad a Turitg. In public interessà è stà preschent ed ha fatg dumondas tar il nov cudesch da l’autur. La “Tschendra dil temps” saja l’emprim text pli lung da l’autur sursilvan, ha Mevina Puorger da la facultad filosofica introducì la prelecziun. Ella ha declerà il context istoric en il qual il roman è situà: En il 14avel tschientaner è la pestilenza sa rasada davent da l’Italia sur l’Europa. La muria ha decimà a moda crudaivla la populaziun. Ils ducas habsburgais levan extender lur pussanza. En il Grischun sa furmavan plaunsieu las lias per far frunt a las pussanzas estras. En quest temp turbulent vegn assassinà l’avat da la claustra da Mustèr Jacobus da Buchhorn. Sch’ils purs supprimì u ils chastellans indigens han commess il malfatg n’è betg cler.

L’inspiraziun
Puorger constatescha che l’autur descriva en ses roman in pievel cristian superstizius. Las figuras da Tambornino sa fidan pli fitg dad usits pajauns e cardientschas blauas che da la cretta cristiana. Il pievel crai che drags e dialas smanatschian lur vita e ventira. Ina da las emprimas scenas dal roman descriva ina unfrenda pajauna: Ils umens dal vitg laschan celebrar il zagrender l’act. I vegn mazzà in chaun che vegn mirà en ils fundaments da la futura chasa cumin. Quest usit n’ha Tambornino betg simplamain inventà. Avant blers onns haja el legì in artitgel che s’occupava d’unfrendas per bajetgs, raquinta el. A Favugn hajan ins chattà skelets e chavazzas da chauns. Ils archeologs supponian che quests animals sajan stads unfrendas da cults che duevan cuschentar ils spierts e proteger bajetgs. Gist quest artitgel da gasetta haja dà l’impuls da scriver ses roman, ha Tambornino relatà.

Quant istoric stoi esser?
Suenter la prelecziun da l’autur èn vegnidas tangadas pliras dumondas. P. ex. quant lunsch ch’in roman istoric stoppia sa tegnair als fatgs. In istoricher ch’era preschent en il public ha fatg palais sia opiniun: I saja impurtant quant persvadent ch’in autur vegnia da stgaffir sias persunas. Quant lunsch ch’ils detagls istorics sajan retschertgads, saja main relevant. El ha era constatà: “Ils buns romans istorics, survivan ils fatgs istorics.” Co èn stadas las reacziuns sin las scenas eroticas da quest cudesch? han ins era vulì savair da Tambornino. El saja vegnì avertì da differentas varts. “Rico dai adatg da scriver insatge erotic en cumbinaziun cun il clerus.” Ma el na haja betg vulì far midadas. La finala na saja il noviz Anselmo, sin il qual questa remartga sa refereschia, anc betg pader.

In toc litteratura sursilvana per giudair
“La tschendra dil temps” legian ins en in dai. I na dat naginas rupturas che disturban la tensiun dal raquint. Igl è in roman istoric – in da quels ch’ins traguttess il pli gugent en serias. L’autur Rico Tambornino stgava profund en ils chantuns dal stgazi da pleds sursilvan. El vegn a la glisch cun expressiun ch’ins n’ha daditg betg pli legì. Tuttina na sa serva el betg da la lingua purila plain miffa ch’ins enconuscha suffizientamain. Tambornino dovra in linguatg rumantsch modern che sa fultscha a moda decenta en il temp ch’el descriva. Igl è il temp medieval. L’atmosfera sumeglia quella che Umberto Ecco leventa en ses cudesch “Der Name der Rose”.
Tambornino dissegna tut las stresas da la societad sursilvana dal 14avel. Quai fa el cun figuras, cunzunt umens, ch’el caracterisescha precis. Ins chapescha bain ils sentiments tribulads dal noviz Anselmo. Quest Anselmo, figl d’in martgadant ritg da Milaun, chatta en las muntognas crivas sia emprima amur. El croda en embrugls ma dat il davos tuttina triev al garegiament. Fitg bain avant egl han ins era la cumparsa da Remigius ziep. Il figl da la vaiva mulinera che vegn sbittà da tuts. El vegn a mauns als vasals e famegls dal chastellan che torturan Remigius e taglian giu trais dets ad el. 
Sulet ils zagrenders acceptan il giuven. Il pli brutal torturader da Remigius è Thaler, il boier dal chastellan. La pli fascinanta figura che Tambornino ha stgaffì è la creatira misteriusa maltarschinada che viva lunsch siador sur il vitg, insanua en in cuvel bunamain sper ils lufs. Il corp da questa creatira è plain sbiergnas, il nas manca. Dapertut nua che quest uman cumpara crai la glieud d’entupar la mort persunifitgada. Sche Tambornino descriva lutgas, ravgia, situaziuns a l’ur da la mort, muments ch’il carstgaun vegn ord il senn èn sias descripziuns incontestablas. I sesa, sch’ins less dir quai in pau salop. L’erotica zuglia el en ina fina lingua e chala cun sias descripziuns en quels muments che la fantasia dal lectur sgola da sez enavant.