Pertge avain nus in cussegl dals chantuns?

Dad Alex Fischer e Pascal Sciarini*

Tant la regenza sco il parlament dal chantun Grischun sustegnan il referendum dals chantuns cunter il pachet da taglia. Cun la cussegliera guvernativa Eveline Widmer-Schlumpf è la regenza chantunala grischuna er ordvart activa en il presidi dal cunter-comité naziunal. Uschia sa dostan la regenza grischuna e 19 autras regenzas chantunalas cunter ina lescha che è vegnida acceptada sin plaun federal dal cussegl dals chantuns. Perquai che la lescha è vegnida approvada da tuts dus cussegliers dals chantuns grischuns, ma da nagin dals cussegliers naziunals, è il problem da represchentativitad dal cussegl dals chantuns per il Grischun fitg marcant. Qua pon ins sa dumandar quant enavant ch’il cussegl dals chantuns represchenta meglier ils chantuns ch’il cussegl naziunal. Questa contribuziun analisescha questa dumonda e discuta pliras pussaivladads da refurmas. 

Enfin uss è il cussegl dals chantuns surtut vegnì crititgà pervi da sia represchentativitad flaivla da las partidas naziunalas: La procedura d’elecziun da maiorz, utilisada en praticamain tut ils chantuns, chaschuna ina sur-represchentaziun da las partidas pcd e pld ed ina sut-represchentaziun da la pss e da la pps. En la perioda legislativa actuala occupan la pld e la pcd ensemen 63% dals sezs en il cussegl dals chantuns, circa duas  giadas dapli che lur forza electorala naziunala (32%). Questa disproporziunalitad è accumpagnada da la sur-represchentaziun dals chantuns pitschens en il cussegl dals chantuns. Ina tendenza che è s’accentuada cun l’augment pli rapid da la populaziun en chantuns urbans.

Las ragischs dal cussegl dals chantuns
L’egualitad dals dretgs tranter chantuns pitschens e gronds en il cussegl dals chantuns ha sias ragischs en in cumpromiss che ha pussibilità l’acceptanza dals pitschens chantuns per la furmaziun dal stadi federal l’onn 1848. A l’entschatta avevan las autoritads chantunalas ina tscherta influenza sin lur deputads en la chombra pitschna. Schebain che la libertad da vuschar era garantida en la constituziun federala, era l’autonomia dals cussegliers dals chantuns limitada pervi da lur maniera da vegnir elegids: Els vegnivan savens numnads directamain da las autoritads chantunalas (per part eran elegibels mo commembers da regenzas chantunalas) e lur mandat era inqual giadas limità ad ina suletta sessiun. L’introducziun d’ina perioda legislativa da quatter onns accumpagnada da l’elecziun directa dal cussegl dals chantuns tras il pievel – introducì il davos dal chantun Berna, l’onn 1979 – e la renunzia pli e pli frequenta da cumular ils mandats da cusseglier guvernativ e cusseglier dals chantuns, ha schluccà ils lioms tranter las autoritads chantunalas e lur deputads en la chombra pitschna. 

Pachet da taglia sco cas exemplar
La cuntraversa en connex cun il pachet da taglia demussa l’augment da las difficultads dals chantuns da sa far udir en «lur» cussegl. Tras la vusch da la conferenza dals directurs da las finanzas han ils chantuns smanatschà durant las debattas parlamentaras cun il referendum. Il medem di da la votaziun finala da l’Assamblea federala davart il pachet fiscal, han ils chantuns, cun ina votaziun unanima da la conferenza da las regenzas chantunalas, decidì d’agir. Il success dal referendum chantunal cunter il pachet da taglia è ina premiera en l’istorgia svizra. Quai suttastritga la malcuntentientscha dals chantuns. La fin finala han indesch d’els suttascrit formalmain il referendum e nov autras regenzas chantunalas cumbattan medemamain il pachet fiscal. Era ils chantuns che na sustegnan betg uffizialmain il referendum deploreschan la decisiun da l’Assamblea federala, che ha votà midaments cun consequenzas pesantas per las taglias chantunalas sin las entradas. E quai senza als consultar. Latiers porta il cussegl dals chantuns sez ina gronda part da las responsabladads. Da l’entir pachet da taglia è la part pertutgant la taglia sin la proprietad d’abitar quai che perturbescha ils chantuns il pli ferm. Uss èsi però il cussegl dals chantuns che ha proponì da fusiunar questa part cun il rest dal pachet fiscal, impedind uschia ils chantuns – ed il pievel – da sa pronunziar da maniera differenziada davart las singulas parts dal pachet. 

Ina analisa statistica, basada sin la congruenza tranter la posiziun dal chantun areguard il pachet da taglia e la votaziun dals deputads dal medem chantun, affirmescha ch’ils chantuns n’eran betg represchentads meglier tras il cussegl dals chantuns che tras il cussegl naziunal. La part dals deputads, dals quals la votaziun correspunda cun la decisiun da lur chantun, n’è betg signifitgantamain pli gronda en il cussegl dals chantuns che en il cussegl naziunal (62% visavi 54%). La differenza tranter il dus cussegls è anc pli pitschna, sche nus prendain sco criteri la posiziun da las autoritads chantunalas: Sulettamain 47% dals cussegliers dals chantuns e 43% dals cussegliers naziunals han vuschà sco la posiziun da lur regenzas chantunalas. Cun auters pleds: Dapli che la mesadad dals cussegliers dals chantuns ha prendì ina posiziun cuntraria a la regenza da lur chantun. 

En general mussa l’analisa che l’appartegnientscha chantunala ha giugà durant la votaziun davart il pachet da taglia en l’Assamblea naziunala be ina rolla marginala. La cuntraversa è stada marcada d’ina confruntaziun tranter la sanestra e la dretga: La sanestra (pss, verds, pev/evp e la sanestra extrema) ha refusà unanimamain il pachet entant che la plipart dals deputads da las partidas burgaisas (pdc, pld e pps) ha sustegnì il pachet. Mo paucs commembers da questas partidas han votà cunter il pachet, e lur decisiun na pon ins betg explitgar cun la posiziun da las autoritads da lur chantun. 

L’observaziun ch’il cussegl dals chantuns è strusch pli il portavusch dals chantuns, na sa limitescha betg mo al cas dal pachet fiscal. Anzi, questa constataziun correspunda als resultats da plirs studis fatgs da politologs da l’universitad da Berna. Uschia ha il cussegl dals chantuns in dubel problem da represchentativitad: A sia represchentativitad demografica e partisana tradiziunalmain flaivla vegn vitiers sia mancanza da vulair represchentar ils interess chantunals. Quai è tant pli problematic perquai che l’expressiun da la voluntad dals chantuns constituescha la «raison d’être» dal cussegl dals chantuns. 

Pussaivladads da refurmas
Teoreticamain na mancan betg soluziuns per il problem da la represchentaziun dals chantuns. Ina emprima opziun fiss da supprimer la disposiziun constituziunala, tenor la quala ils deputads en il cussegl dals chantuns voteschan senza instrucziun. Ils chantuns avessan il dretg da dar in mandat imperativ a lur represchentants a Berna. In’autra pussaivladad fiss da (re)transferir al parlament u a la regenza chantunala la cumpetenza da numnar ils cussegliers dals chantuns. Sco terza soluziun pudess ins ponderar da rinforzar las cumpetenzas da la conferenza da las regenzas chantunalas, la quala è tutgada pli directamain da las realitads chantunalas. Però, tut questas propostas han in problem  serius pertutgant la realisabladad politica. Uschia dumandass l’emprima proposta ina modificaziun constituziunala, la quala stuess vegnir acceptada da domaduas chombras ed era dal pievel e dals chantuns en ina votaziun federala. Ins po dubitar ch’ils cussegliers dals chantuns approvian la limitaziun da lur libertad da decisiun. Sumegliantamain pon ins era avair dubis dal fatg ch’il pievel accepta da renunziar a sia cumpetenza d’eleger directamain ils cussegliers dals chantuns. Ultra da quai relativescha l’exempel dal Bundesrat tudestg (Länderkammer) fermamain ils avantatgs ch’ins pudess spetgar d’in mandat imperativ per ils cussegliers dals chantuns: Schebain ch’il Bundesrat tudestg funcziuna cun in tal sistem, è era el dominà da confruntaziuns partisanas.

L’idea da rinforzar la conferenza da las regenzas chantunalas è era problematica. Primo, perquai che questa conferenza è il fritg d’ina simpla convenziun administrativa e suffra gia ozendi da la mancanza da legitimitad democratica. E secundo, perquai ch’il rinforzament ulteriur da quella conferenza creescha problems da concurrenza serius per il cussegl dals chantuns, il qual ha gia actualmain pauc plaschair da quest nov actur. 
Refurmas informalas
Effectivamain n’èn las cundiziuns betg favuraivlas per ina refurma instituziunala pli gronda. Sch’ins na chatta dentant nagina soluziun per il problem da la represchentaziun dals chantuns, è il referendum chantunal cunter il pachet da taglia in avertiment per autras bloccadas da quest gener. Il sistem politic svizzer è pauc talentà per refurmas da grondas dimensiuns. El sa caracterisescha percunter tras remedis informals per surmuntar las smanatschas da bloccadas instituziunalas. Uschia han ins, per reducir il ristg d’ina disfatga referendaria, sviluppà cun la fasa preparlamentara proceduras sofisticas per schliar ils conflicts (cumissiuns d’experts, proceduras da consultaziun). Ils chantuns participeschan per gronda part a questas proceduras. Ma cun la tendenza creschenta d’in parlament – sco en il cas dal pachet da taglia – che modifitgescha da maniera substanziala ils projects dal cussegl federal, perdan ils mecanissems da consultaziun preparlamentara lur impurtanza. La cumissiun da las instituziuns politicas dal cussegl dals chantuns ha dacurt fatg ina proposta interessanta: Ella propona ch’ils chantuns vegnian consultads anc ina giada durant las debattas parlamentaras davart las revisiuns legislativas da gronda purtada per ils chantuns. Questa nova etappa rendess il process da decisiun anc pli cumplitgà, ma i garantiss almain che l’Assamblea federala prenda sias decisiuns en conuschientscha da la chaussa. Plinavant han las regenzas chantunalas l’incumbensa da far diever pli conscientamain dals contacts cun lur deputads en las chombras federalas. 

Causa lur impurtanza durant l’execuziun da las politicas federalas e cun la gronda credibilitad da las regenzas chantunalas, èn ils chantuns pli che mai partenaris indispensabels per las instanzas federalas. (Translatà dal franzos dad Ivar Trippolini) 
* Alex Fischer è collavuratur scientific, Pascal Sciarini è professer en l’Institut de hautes
études en administration publique (IDHEAP)

L’Idheap
Ils auturs da quest artitgel lavuran en l’Institut de hautes études en administration publique (www.idheap.ch). L’Idheap è ina scol’auta universitara per la scolaziun e la scienza en il champ da la gestiun d’organisaziuns publicas e para-publicas. L’institut s’occupa d’ina vart da la scolaziun da diplom posteriur da students che s’interessan per las instituziuns publicas e da l’autra vart dal perfecziunament professiunal d’emploiads da las administraziuns en in senn vast. Sper las activitads da furmaziun è l’Idheap era activa en la retschertga scientifica sin mandats, per exempel cun la Badac (www.badac.ch) che è ina banca da datas che pussibilitescha cumparegliaziuns interchantunalas directamain sin l’internet.