«I dovra curaschi per metter en dumonda structuras»
Dus students furlans han frequentà a Savognin il curs da rumantsch surmiran

Dad Augustin Beeli 

En tuttas regiuns idiomaticas han interessents dal linguatg rumantsch questa stad puspè chaschun da frequentar curs intensivs. Durant la stad datti pussaivladads a Samedan, Savognin, Scuol, Donat e Laax. La Quotidiana ha discurrì cun dus absolvents dal curs surmiran a Savognin, Nicola Kosanovic e Massimiliano Verdini. I saja stà bel, lur magisters Reto Capeder, Petra Uffer e Rina Steier s’hajan dà gronda bregia dad introducir els en l’idiom surmiran. Quel als plaschia bain, ma era dal sursilvan avessan els gì gust. Suenter avair terminà il curs a Savognin na discurran Massimiliano Verdini e Nicola 
Kosanovic anc betg current il surmiran, quai è cler. Isar grammatica, ortografia e sintaxa n’è dal rest betg stà il motiv principal da frequentar in curs da rumantsch. Els han vulì s'approfundar en la cultura rumantscha. Quai han els fatg tirond lur atgnas conclusiuns. 

Patriots objectivs 
Ils dus students da 22 e 23 onns èn Furlans persvadids. In vegn da Sant Denêl/San Daniele del Friuli, l’auter da Ridicic/Redenzicco. Els èn loschs da l’atgna identitad. «Mes bab è Talian, mia mamma Furlana. E ses geniturs han adina discurrì furlan», raquinta Massimiliano guardond sin Nicola. Quel dat il chau. Bain, els sajan patriots, dentant objectivs e betg fantasts extrems che fetschian illusiuns, dian domadus da sasez. Durant il curs a Savognin han els cumpareglià la situaziun da la Rumantschia cun quella dal ladin-furlan. Lezza è pli brisanta e delicata che quai ch’ins pudess crair. 
Era sch’il Friul, la regiun cun las provinzas Pordenone, Udine, Gorizia e Triest dumbra 600 000 abitants, refusan ils dus giuvens l’illusiun ch’in linguatg uneschia in pievel. «L’onn 1996 avain nus bain retschavì in linguatg da scrittira unifitgà. Las differentas gruppas che èn activas sa tegnan dentant vinavant vi da lur scripziun», di Massimiliano. La Rumantschia lascha salidar. Nicola, il student furlan, conceda ch’i dovria ina buna purziun curaschi da metter publicamain en dumonda en sia patria las structuras socioculturalas. «Ils problems etnics en nossa regiun s’agraveschan», di el tuttina. «Igl n’è betg pussaivel dad unir Furlans e Slovens», agiunta Massimiliano. El tanghescha in dals puncts d’in fieu zuppà. 

La politica fa donn a l’unitad 
Dasper il studi dal ladin e dal furlan a la universitad dad Udine, è l’um da 23 onns occupà sco translatur ed emploià administrativ tar la citad da Cividale dei Friuli. Igl è la segund-impurtanta citad dal Friul suenter Udine. Qua ha l’istorgia dal pievel furlan cumenzà. Il «Tempietto Longobardo», ina chaplutta vegliandra a Cividale, vala sco simbol dal pievel furlan. Il vegl num da Cividale «Forum Juliae» ha dal rest nominà il Friul, il davos chantun da l’Italia, lontan da Bergamo, Brescia e Venezia. En quella cuntrada da transit sa repetan tscherts fatgs istorics. 
La politica smanatscha da strair dapart il pievel furlan. En il Friul battan differentas opiniuns politicas per differentas finamiras: Ina giada datti ils autonoms, els vulessan in stadi independent, il Friul. Alura datti ils communists, els vulessan s’avischinar a la Slovenia. In’autra gruppa èn ils catolics che èn aderents dal faschissem talian. «Igl è fitg deplorabel, ma la politica fa grond donn a l’unitad culturala da noss pievel», di in dals students envers LQ. 
La regiun Friuli-Venezia Giulia è in chantun da l’Italia cun bleras culturas etnicas. Ils indigens furlans han adina stuì s’accordar cun suppressiun, patruns esters ed invasurs. Dapi tschientaners. Sumegliant al Grischun cun ses trais linguatgs e sias trais culturas vivan en questa regiun radund 36 pertschient Talians, 56 pertschient Furlans, 6 per-tschient Slovens, 2 pertschient Tudestgs. 

La religiun n’è mai stada in tema 
«Da principi fiss tut uschè simpel», decleran ils students che èn stads al curs da rumantsch surmiran a Savognin. Els na possian tuttina betg snegar la realitad, manegian els. Els, ils patriots furlans, èn domadus persvadids dal stadi talian. «Sco il rumantsch na po viver senza il linguatg tudestg, na pudain nus Furlans betg exister senza l’Italia. Il linguatg dal paun è il talian, il linguatg dal cor il furlan – sco tar ils Rumantschs.» Igl è in fatg ch’i dat en il Friul partidas che snegan l’Italia, talas che giavischassan ina uniun cun la Slovenia. Autras propagheschan l’aversiun cunter l’Italia. Quella situaziun sutminescha cultura e linguatg furlan. Il linguatg dal cor vegn smatgà. 
Il Furlan saja da principi adina stà tolerant envers ils esters. Puspè ina sumeglientscha cun il rumantsch. «Tant l’antisemitissem sco la religiun n’èn mai stads in tema. Il pievel furlan n’ha mai gì resentiments envers esters che han cumenzà a discurrer sco nus, il linguatg ans ha unì», raquinta Nicola. La predominanza da la politica e dad auters pievels fa quitads ad el e ses collega. 
Dals 4 enfin ils 8 d’october maina il viadi da lecturs da La Quotidiana ad Udine, la chapitala dal Friul. Il viadi è dentant exaust, i na dat nagins plazs libers pli.