Promover in linguatg vegliander
La coinea gida a derasar il basc

Da Guiu Sobiela-Caanitz
 
Il rumantsch ed il ladin dolomitan n’èn betg ils sulets linguatgs che han survegnì ina coinea stgaffida sin la basa da pliras tradiziuns litteraras regiunalas. Quai han ins fatg era per il basc, uffizial en la regiun autonoma bilingua numnada «Comunidad Autónoma Vasca / Euskal Autonomia Erkidegoa» (CAV/EAE) e discurrì er en la Navarra dal nord e l’Aquitania dal sid-vest. Il basc è il linguatg il pli vegl da l’Europa a vest dal Mar nair ed a sid da Laponia. Grazia a la coinea «batua» (<»bat» = «in») ha la CAV/EAE pudì realisar ina lavur remartgabla da promoziun linguistica che vegn manada vinavant. La linguista viennaisa Susanne Tumler ha gist publitgà* ils resultats da sias retschertgas en lezza regiun. 

Surpiglià blers pleds latins 
Ils plis linguatgs da l’Europa fan part da la famiglia indogermana; quai vala per ils neolatins, germans, celtics, slavs e baltics sco era per l’albanais ed il grec. Varsaquants linguatgs han fatg ragisch pli tard en noss continent, per exempel il finais, l’eston, l’ungarais ed il tirc. Ma linguas vegliandras han survivì a la derasaziun da l’indogerman. Per l’intschess en dumonda datti be duas, la lapona e cunzunt la basca. Tranter questas duas n’han ins chattà nagina noda cuminaivla. Talas datti dentant, e schizunt remartgablas, tranter il basc e linguatgs veglianders discurrids a l’ost dal Mar nair, numnadamain enturn il Caucasus, tranter ils intschess dal russ, l’osset e l’armenian ch’èn tuts trais indogermans. I dat per exempel convergenzas remartgablas da flexiun verbala tranter basc e georgian. Fitg curius è era il fatg ch’auturs antics numnavan «Iberia» la regiun che correspunda a la Georgia. Ils Bascs han mantegnì lur linguatg sut il domini roman (davent da l’emprim tschientaner a. C.), ma han surpiglià fitg blers pleds latins, als transfurmond en guisa insolita sch’ins cumpareglia cun ils linguatgs neolatins. Dal latin «haedulus» deriva noss «ansiel»; «haedulus» viva er en il basc «axuri», ma cun il senn d’»agnè». Il basc mantegna ils suns dirs dal latin classic tar «c» en «bake» («pasch») e «g» en «lege», pronunzià «leghe» («lescha»). Il «r-» inizial latin viva per basc sco «err-»; «rex, regis» («retg») dat «errege», «ripa» («riva») dat «erripa», «rota» («roda») dat «errota» («roda», «mulin»). L’intschess basc cumpiglia bleras valladas da las Pireneas e la Chadaina cantabrica, mintgina cun ses agen dialect. Perquai ha la litteratura sa sviluppada sin basa regiunala. 1919 è naschida l’Academia da la lingua basca, cun la finamira da stgaffir in linguatg da standard. La persecuziun atras la dictatura naziunalista spagnola ha s’enclegia franà las lavurs. Pir 1968 eran ils fundaments pronts. La «batua» vegn oz acceptada e duvrada. 1979 ha la constituziun da la CAV/EAE entrada en vigur; ina lescha da basa per las linguas e cunzunt per la promoziun dal basc datti dapi 1982. Co statti cun quest linguatg aifer la CAV/EAE (oz 2 milliuns olmas) en ils emprims onns dal 21avel tschientaner? 

Cunzunt la generaziun giuvna 
Dapi il svilup industrial en il 19avel tschientaner survegn la regiun basca da Spagna ina ferma immigraziun; l’integraziun linguistica da questa è ina sfida decisiva per la promoziun dal linguatg tradiziunal. «2001 sa definiva (…) 32% da la populaziun da la CAV/EAE sco ‘euskaldunak’ [plural sin ‘-ak’, G. S.-C.], q. v. d. glieud che sa fitg bain basc. 23% din ch’i hajan enconuschientschas passi-vas da basc. Tut tschels, pia strusch la mesadad da la populaziun èn monolings spagnols (…). Esser ‘euskaldun’ vul dir esser biling» (p. 75). Decisiva è la proporziun d’‘euskaldunak’ giuvens: «Gia pli che 50% da quels cun ina vegliadetgna tranter 2 e 19 onns èn ‘euskaldunak’; mo 15% da lezza gruppa èn monolings spagnols. Quai è il fritg da l’introducziun dal basc en las scolas (1978) e da lur relevanza considerabla per sia derasaziun (…). Las enconuschientschas da basc creschan da cuntin» (p. 76). Plinavant ha Tumler perscrutà il diever dal linguatg: «Savair basc na vul betg adina dir ch’ins al dovra (…). El vegn duvrà da passa ina terza part da la populaziun (35%). Var la mesadad da quests discurra basc uschè bler u dapli che spagnol (…). Basc discurr’ins cunzunt en situaziuns tradiziunalas, per exempel a la fiera e cun il spiritual, ed en domenas formalas nua ch’il linguatg vegn promovì da vart uffiziala, per exempel cun la magistraglia u en ils biros da vischnanca (…). Blers ‘euskaldunak’ discurran basc cunzunt cun lur uffants (…). Il spagnol dominescha cleramain en situaziuns formalas, distanziadas ed ierarchicas, per exempel cun la polizia, cun glieud nunenconuschenta sin via, sco er en instituziuns nua ch’il basc è penetrà pauc, sco la sanadad e giustizia (…). Tar la communicaziun famigliara premetta il diever dal basc ch’ina ferma maioritad l’enconuschia bain; sche mo in commember da la famiglia n’è betg ‘euskaldun’, vegn il spagnol il linguatg chasan (…). Cunzunt la generaziun giuvna dovra il basc; suenter vegnan ils pli vegls (…). En general pon ins dir che ses diever crescha (…). Tranter la giuventetgna (da 16 a 24 onns) da-vi 1991 74% monolings; 2001 devi mo pli 52%» (pp. 76–77). 

Ils plis sustegnan la bilinguitad 
L’autura descriva lura la posiziun dal basc en differents champs. I dat trais models da scola obligatorica: A per spagnol cun basc sco rom, B paritetic, D per basc cun spagnol sco rom (per basc na scriv’ins betg il bustab «C»). «2002/2003 frequentavan 46% il model D, numna-damain adina dapli, 23% il B, 31% il A. Pli ch’ils uffants èn giuvens e pli ch’i frequentan il model D (…). Damai che la populaziun beneventa zunt l’instrucziun bilingua e quella per basc, vegnan ils models correspundents adina dapli frequentads (…). Er en las universitads han ins pudì augmentar la purschida per basc (…). Fitg insuffizienta perencunter è questa en las scolas professiunalas (…). 2001 discurrivan var 25% da la populaziun basc sper spagnol cun collegas da lavur, 5% dapli che 1991» (pp. 77–78). Ma la predominanza dal spagnol en il mund da la lavur tschenta cunfins a la derasaziun dal basc. Tumler dat exempels da promoziun: «Ina chadaina da supermartgads da derivanza basca ha introducì denominaziuns plurilinguas (bascas, spagnolas, catalanas, ‘galegas’) per ses agens products (…). Oz è il basc preschent en medias relevantas sco la televisiun, il radio, la pressa, ils cudeschs; el ha pia survegnì funcziuns novas» (p. 79). Ma i s’enclegia ch’el na po tuttina betg concurrer cun in linguatg mundial sco il spagnol. L’autura concluda: «Igl è reussì a la politica da linguas da la CAV/EAE d’introducir e francar il basc en domenas che restavan pli baud tuttafatg serradas encunter ses diever (…). Quest progredescha da cuntin en las generaziuns giuvnas; sche questa tendenza sa mantegna, pon ins esser prudentamain optimist. En mintga cas sustegna la maioritad da la populaziun la bilinguitad da la CAV/ EAE e sia politica da linguatgs» (p. 80). 

* Susanne Tumler, Zur sprachlichen und sprachenpolitischen Situation im Baskenland, en: «Europa Ethnica», 3/4-2004, pp. 75.–81. Adressa: Wilhelm Braumüller Universitäts- und Verlagsbuchhandlung, Servitengasse 5, A-1092 Vienna. Posta electronica: office@braumueller.at