La Svizra e l’Europa

Ils proxims onns vegnan ad esser decisivs per la dumonda da l’integraziun europeica da la Svizra. Gia a la fin da quest onn avain nus da votar davart l’entrada da la Svizra en il SEE (Spazi economic europeic) ed il cussegl federal ha era gia inoltrà la dumonda d'entrada da noss pajais en la CE (Communitad europeica). Quai na vul dir nagut auter che la Svizra stat davant decisiuns fitg impurtantas per ses, q.v.d. per noss avegnir.

En quest numer dal DIALOG RUMANTSCH vulain nus ans occupar da questas tematicas vaira cumplitgadas ed empruvar da contribuir a la furmaziun d'opiniun da nossas lecturas e da noss lecturs cun porscher infurmaziuns, datas, explicaziuns ma era cun laschar vegnir a pled giuvnas e giuvens rumantschs che han fitg differentas opiniuns ma era differents interess en questa chaussa.

La Communitad europeica CE

Da sis fundaturs a dudesch commembers
Il 1951, sis onns suenter la fin da la segunda guerra mundiala, segnan sis pajais europeics - la Belgia, la Republica federala tudestga, la Frantscha, l'Italia, il Luxemburg ed ils Pajais Bass - il contract da Paris e fundeschan uschia la Communitad europeica da charvun ed atschal (CECA). Sis onns pli tard dattan ils dus contracts da Roma l'entschatta a duas ulteriuras communitads, la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica da l’energia atomara (CEEA u Euratom). 

Il 1973 s'associeschan il Danemarc, l'Irlanda e la Gronda Bretagna, il 1981 la Grezia ed il 1986 la Spagna ed il Portugal. Ils 12 stadis che constitueschan oz la CE dumbran ensemen 340 milliuns abitants. In’impurtanta etappa da l’integraziun europeica è l’acta unica europeica entrada en vigur l’emprim da fanadur 1987. Questa acta ha: rinforzà las incumbensas da la CE ed accelerà la realisaziun da la fiera interna dals 12 pajais.

Associaziun europeica da commerzi liber (AECL)

Set fundaturs
L'Associaziun da commerzi liber è naschida perquai che las emprimas emprovas da realisar en Europa ina vasta zona da commerzi liber cun 17 stadis èn disditgas il1958. Ils stadis restads ordaifer ta CEE, fundada in onn avant, avevan tema d'esser exclus dal process d'integraziun europeica e discriminads sin plaun commerzial. Ord quests motivs han els cumenzà contractar per facilitar las relaziuns da commerzi.
Ils 4 da schaner 1960 han l'Austria, il Danemarc, la Norvegia, il Portugal, la Gronda Bretagna, la Svezia e la Svizra funda la AECL. Entant han trais commembers fundaturs banduna l’associaziun per s'associar a la CEE, da l’autra vart è l’Islanda daventada commembra il 1970 e la Finlanda, membra associada dapi il 1960, è entrada cumplettamain il 1986. Il Principadi da Liechtenstein è entrà en la AECL il 1991.

Relaziuns Svizra – CE
1956	La Svizra e la communitad europeica per il charvun ed atschal (CECA) sa 	cunvegnan per consultaziuns vicendaivlas.
1971	La CE e la Svizra èn members fundaturs da la COST (Cooperaziun europeica en il 	sectur da la retschertga scientifica e tecnica).
1972	La CE segna las cunvegnas da commerzi liber cun la Svizra, I' Austria, la Svezia, 	l'Islanda ed il Portugal.
1978	La Svizra e I'Euratom sa cunvegnan per ina cooperaziun en il sectur da la fusiun 	termonucleara.
1985	La Svizra e la CE èn tranter ils members fundaturs d'Eureka, iniziativa per la 	cooperaziun en il sectur da tecnologia auta.
1989	La Svizra e la CE segnan ina cunvegna concernent l'assicuranza directa, cun 	excepziun da l’assicuranza da vita. 

Totalmain existan dapli che 100 cunvegnas sin ils differents secturs tranter la Svizra e la CE.

Relaziuns CE – AECL
1972 	La CE e l'AECL segnan cunvegnas da commerzi liber.
1984 	Ils ministers da la CE e da l'AECL, reunids a Luxemburg, decidan d'intensivar la 	cooperaziun tranter lur organisaziuns per crear in spazi economia dinamic en 	l’Europa dal vest.
1985	Ils ministers da l'AECL e la cumissiun europeica decidan da sa reunir regularmain.
1987	L'AECL constituescha ina gruppa d'experts per examinar ils aspects giuridics d'in 	rinforzament da la collavuraziun cun la CE.
1989	Davant il parlament europeic propona Jacques Delors, president da la cumissiun europeica, l’avertura da tractativas che duessan manar ad in spazi economic communabel per la CE e l' AECL. 

-	avant ch'il stadi federal haja survegnì entras la constituziun da 1848 il dretg d'abolir ils dazis interns, devi en svizra sper punts, portas da citads e cunfins chantunals passa 500 staziuns da dazi!
-	enfin il 1875 devi en svizra 985 differentas unitads da mesiras e paisas: 224 mesiras da lunghezza, 41 mesiras per la mesiraziun champestra, 49 mesiras cubicas, 193 mesiras champestras, 166 mesiras da granezza, 201 mesiras da liquids e 111 mesiras da pais!
-	enfin il 1850 devi en svizra anc groschas, bluztgers, crizers; bazs, talers, centims, schillings e francs.

L'integraziun europeica - trais opziuns

En vista al process d'integraziun europeica ha la Svizra trais opziuns u tenutas pussaivlas: segnar il contract davart il Spazi economic europeic (SEE), entrar en la Communitad europeica (CE) u s’avischinar pragmaticamain e punctualmain. Las leschas svizras pertutgadas da la cooperaziun europeica ston en mintga cas vegnir adattadas, saja quai en il rom dal SEE, tras in'entrada en la CE u sche la Svizra resta autonoma. La davosa pussaivladad na garantescha dentant betg ch’era l’Europa s’adattescha, da maniera che la Svizra ristga da vegnir isolada in pau.

1) Spazi economic europeic SEE
Las tractativas tranter la CE e stadis da la AECL han cumenzà il 1990 cun trais finamiras essenzialas: offrir als stadis da I'AECL l'access il pli cumplet pussaivel e senza discriminaziun a la fiera unica che la CE vul realisar il 1993. Quai pretenda ch'ils stadis da l'AECL sa participeschian a las quatter Libertads: circulaziun libra da martganzia, da servetschs, da chapital e da persunas. Da l'autra vart vegniss la fiera svizra ad esser averta als stadis dal Spazi economic europeic.
La segunda finamira è d'intensivar la cooperaziun en divers secturs politics, per exempel en il sectur da la retschertga e dal svilup, da l’educaziun, da la protecziun da l'ambient, da la protecziun dals consuments euv.
Al finala vul il SEE diminuir las differenzas economias e socialas tranter ils stadis commembers.

Tge vul dir...
circulaziun libra da martganzia:
L’idea è da rinforzar il barat actual tranter la CE e l'AECL senza crear il mument in'uniun da duana. Quest rinforzament vuless simplifitgar las formalitads per import ed export.
Tuttina vul la Svizra mantegnair da sia vart in nivel da protecziun dals consuments e da l’ambient, oz en tscherts secturs pli elevà ch'en stadis da la CE. Per quest intent stuess la Svizra pretender arranschaments transitorics fin che la CE realisescha normas equivalentas a las svizras.

circulaziun libra da servetschs e chapitals:
Cun singulas excepziuns na datti per la Svizra naginas difficultads particularas da surprender las normas da la CE en la domena dals servetschs (bancas, segiranzas euv.). La Svizra nun è dentant pronta da renunziar a la limita da 28 tonnas per ils camiuns. Ella accepta dentant da surprender sia funcziun sco pajais da transit, augmentond fermamain las capacitads dal transport cumbinà: viafier-via. La CE ha renunzià da pretender in corridor sin via per 40 tonnas, e la Svizra fiss pronta d'offrir in dumber limità d’excepziuns per il transport da raubas che van a mal.
La liberalisaziun dal moviment da chapital na chaschuna naginas difficultads en Svizra, cun in’excepziun: l'acquisiziun d'immobiglias tras persunas da l'exteriur.

circulaziun libra da persunas:
Ils lavurers dals 12 stadis da la CE han dretgs eguals cun ils lavurers naziunals, tant quai che pertutga l'engaschament e la paja sco era l'access a dimoras e proprietad da chasas. En vista al dumber impurtant d'esters che vivan en Svizra, ed er per reglar il problem dal status dals stagiunaris e da quels che van di per di sur ils cunfins, dovra la Svizra ina perioda transitorica. Actualmain lavuran en Svizra radund 600'000 persunas che vegnan da pajais da la CE.

Participaziun a decisiuns

En vista al svilup spert da l’integraziun europeica vegn in contract sco quel dal SEE a sa midar e s'adattar. Da las tractativas èsi resultà ch’ils experts dals stadis da l'AECL pon sa participar a la preparaziun da leschas communitaras che pertutgan il SEE. Ils stadis da l'AECL vegnan era infurmads e consultads durant il process da decisiun en la CE. Els pon tematisar in problem da tut temp e sin tut ils stgalims dal process da decisiun.

Consequenzas per las instituziuns svizras
Il contract SEE ha consequenzas limitadas per noss federalissem cun quai che las disposiziuns pertutgan surtut il dretg federal. Ils chantuns ston tuttina far differentas adattaziuns da lur dretg, per exempel concernent la scolaziun, las professiuns reglamentadas, la controlla da medicaments euv.
Il SEE ha era consequenzas per nossa democrazia directa. Iniziativas e referendums che pertutgan secturs en connex cun il SEE vegnan probablamain suttamessas a tschertas restricziuns, era sche l'iniziativa ed il referendum vegnan mantegnids da princip. 
Il contract SEE vegn suttamess ils 6 da december 1992 ad ina votaziun dal pievel e dals chantuns (maioritad dubla).

2) Entrada en la CE
Sch'il project dal SEE na duess betg tegnair sias empermischuns, daventa l'opziun per in'entrada en la CE actuala. Quai obligass u permettess a la Svizra da surprender integralmain il dretg communitar, e la Svizra pudess participar plainamain a las decisiuns da la CE. Pervi dals lioms Svizra-CE han las decisiuns communitaras gia oz in'influenza impurtanta per la Svizra.
Ina CE cun plirs novs commembers, numnadamain ils stadis neutrals, fiss pia ina CE pli decentralisada, cun dapli diversitad, ina CE ch'applitgass da maniera pli sistematica il princip 
da la subsidiaritad (delegaziun dal maximum da pensums a las autoritads naziunalas e localas), sco che quai è il cas en Svizra.
Sco commember da la CE stuess la Svizra surprender integralmain il dretg communitar. Quai pretendess dentant periodas transitoricas per evitar disturbis chaschunads d’in’adattaziun memia sperta.

Puncts essenzials fissan:
-	La politica agrara da la CE na permetta nagina politica agrara autonoma d'in pajais.
-	La Svizra sa stuess suttametter a l’uniun da duana ed applitgar la politica da commerzi da la CE visavi terzs stadis.
-	Ils aspects da las taglias/impostas stuessan vegnir armonisads cun quels da la CE. 
-	Las controllas al cunfin vegnissan abolidas.
-	Nossa autonomia da decisiun vegniss reducida. L'influenza dentant che la CE ha gia oz sin nossa politica è gronda e crescha cuntinuadamain.

3) Avischinaziun pragmatica e punctuala
Sch’il SEE na pudess betg vegnir realisà u sa realisass senza la Svizra (p.ex. in NA ils 6 da december), fiss in'avischinaziun punctuala a l’Europa ("Alleingang") la consequenza logica. Quai dess a la Svizra ina libertad d'acziun ch’è per part dentant gia oz limitada. L'autra vart da questa libertad fiss che la Svizra perdess bleras pussaivladads d'avair influenza sin la construcziun europeica. Questa sperdita d'influenza na vegniss senza dubi betg cumpensada entiramain a lunga vista, tras la pussaivladad da la Svizra da sa distanziar da l'evoluziun da la CE. Novas reglamentaziuns pudessan tranter auter sfurzar la Svizra da s’adattar era senz'in'entrada per betg ristgar discriminaziuns en differents secturs. Ina rolla impurtanta giugass la moda co che la CE interpretass nossa decisiun da realisar mo in'avischinaziun punctuala. Sche questa tenuta vegn taxada sco mancanza da solidaritad, n'astgain nus betg far quint cun ina gronda chapientscha per ils giavischs particulars da la Svizra. En mintga cas na vegniss in'avischinaziun parziala betg ad avrir da maniera globala la fiera communitara a noss burgais ed a nossas interpresas.

Funtauna: La via da la Svizra en l'avegnir da l’Europa, broschura edida il 1991 dal Biro da l’integraziun dal Departament federal dals affars esters e dal Departament federal da l’economia publica. (L'entira broschura è da retrair tar “Secziun d'infurmaziun, Chasa federala ost, 3003 Berna”.)

I va per dapli che ….

Actualmain vegn discurrì bler dal SEE, da la CE, da la fiera interna, dals contracts da Maastricht u simplamain da l'Europa. Opiniuns e posiziuns datti bleras. A mintga argument suonda in cunterargument. Ina gronda part da la populaziun è malsegira ed ha tema da quai che vegn u duai vegnir. Questa malsegirezza è chapibla, nus duessan dentant tuttina ans confruntar cun l’avegnir e quai cun curaschi e cun aspectativas positivas.

L'Europa sa mida
L'Europa sa mida, e quai cun ina spertadad inquietanta. Dapi la stad 1989 è la Germania sa reunida, e passa 10 stadis sco per ex. la Lituania, la Bielorussia e la Slovenia èn sa furmads. Da l’autra vart sa colliescha l'Europa dal vest adina pli ferm entaifer la Communitad europeica. N’è quai betg ina cuntradicziun? Na. L'Europa da l’ost è sa schliada pervi d’in’economia sbagliada durant decennis e pervi da la suppressiun da las naziuns. La CE vegn construida plaun, pass per pass, dapi il 1950, cun la finamira da mantegnair la pasch en Europa, e quai tras in entretschament economic vicendaivel, tras ina diminuziun da las differenzas da bainstar, cun respectar las structuras democraticas ed ils singuls pajais commembers. Ils stadis sa participeschan en maniera facultativa, senza pressiun da pussanza, a la realisaziun da las finamiras formuladas. Ins sto era constatar che la CE ha cuntanschì enfin ussa sia finamira principala, numnadamain la garanzia da la pasch.

Tge è il SEE?
Sco gia menziunà vegnan ils stadis da la CE adina pli damanaivel in da l'auter. Enfin l'emprim da schaner 1993 vulan els realisar ina fiera cuminaivla, numnadamain il martgà intern. En questa fiera duain tut las interpresas e tut las persunas che lavuran avair las medemas reglas da gieu. Cun il contract dal SEE han la Svizra ed auters pajais da l'AECL, sco l'Austria, la Svezia e.a. la pussaivladad da sa participar a questa fiera a partir dals 1.1.93. Tge che quest contract, sias agiuntas e protocols (940 paginas) ed il dretg dal SEE (passa 10'000 paginas) cuntegnan tut, san mo paucs spezialists savair en detagl. Tenor mai n'èsi dentant era betg uschè impurtant, sch’ins sa per ex. co che la protecziun da sorts da plantas è reglada giuridicamain, u sch’ins enconuscha las prescripziuns da canera per segapastgets. Bler pli impurtant èsi ch'ins haja chapì l'idea fundamentala da la participaziun al martgà europeic cuminaivel. Il SEE na cuntegna era nagina obligaziun d'ina entrada en la CE pli tard, sco ch'i vegn argumentà savens en maniera sbagliada.

Malsegirezza chapibla
D'ina vart teman ils aderents la ruina economica da la Svizra en il cas ch'ella na sa participass. La medema ruina vegn prevesida da l’autra vart dals adversaris, sche nus schain GEA ils 6 da december. Igl è pli che chapibel sche Vus daventais malsegirs, gea sche Vus survegnis schizunt tema en vista a questas prognosas pessimisticas. Quai è tant pli chapibel, sch'ins considerescha che la gronda part da nus ha plitost tema da chaussas novas. Nus n'astgain dentant betg emblidar ch'il martgà intern europeic cun 12 stadis da la CE e 5 fin 7 stadis da l'AECL (cun la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein) è ina realitad a partir dals 1.1.93. Quai munta che nossas circumstanzas vegnan a sa midar, era sche la Svizra sa decida per la via suletta, curt, nus vegnin a star davant ina nova situaziun.

Tge porta il SEE per la giuventetgna?
Entant che Vus faschais Vossa scolaziun en Svizra na sa mida per il mument betg bler - sch’ins abstrahescha che noss sistem da scolaziun sto vegnir modifitgà en mintga cas ils proxims onns (p.ex. en connex cun la durada da la scolaziun). Sche Vus vulais dentant frequentar ina scola/universitad a l’exteriur, savais Vus far quai senza problems en il SEE ed era participar cun ils medems dretgs a programs da barats da giuventetgna e da students. Onns da scolaziun e/u diploms da scolas u universitads a l’exteriur vegnan numnadamain renconuschids vicendaivlamain en il SEE.
Bler pli decisiv è in GEA al SEE per l'entrada en la vita da lavur. Vus avais uschia la pussaivladad da lavurar en l’entir territori dal SEE e da rimnar experientschas a l'exteriur, 
senza esser dischavantagiads. Il medem vala natiralmain era per burgais dal SEE che vulessan lavurar en Svizra. Igl è dentant impurtant da savair che quels pon mo restar en Svizra, sch’els han ina plazza da lavur.

Schanza u risico?
Ils ins vesan las novas pussaivladads sco schanza, auters han tema da la concurrenza pli gronda. Tenor mia opiniun è l’avertura da l'Europa ina schanza, oravant tut per la giuventetgna dad oz, ina schanza che po dentant vegnir nizzegiada dal singul mo sch'el fa frunt a la sfida.
Betg mo il singul stat davant ina sfida, mabain nus tuts sco communitad. I sa tracta la fin finala da s’occupar cuminaivlamain cun problems che surpassan ils cunfins, sco p.ex. la protecziun da l’ambient ed il traffic.

Decisiun istorica
Avant 46 onns ha Winston Churchill pretendì en l'aula da l'universitad da Turitg da la giuventetgna radunada: "Let Europe arise". Ils 6 da december vegn la populaziun svizra a trair ina decisiun istorica cun la votaziun dal SEE. Mintgin da nus sto decider per sasez il pro ed il contra, schebain la Svizra duai sa participar a la construcziun da l’Europa u betg. Oravant tut per la giuventetgna vai per dapli che mo per singuls avantatgs u dischavantatgs, i va per ses avegnir!

L’Europa cun la Svizra – la Svizra senza l’Europa???

L’integraziun da la Svizra en l’Europa chaschuna bleras dumondas, temas e dubis per part emoziunals ma per part era fitg concrets. Il Biro d’integraziun emprova da respunder ad ina gronda quantitad da questas dumondas, cun la broschura “L’Europa cun la Svizra – la Svizra senza l’Europa”. 106 respostas a dumondas per il cas che la Svizra vegn a far part al SEE e/u pli tard a la CE, e 30 respostas a dumondas per il cas che la Svizra elegia la via suletta. Nus laschain suandar qua ina purschida da dumondas e respostas che paran a nus interessantas ed impurtantas, forsa oravant tut per la giuventetgna.

Sche la Svizra fa part dal SEE u da la CE .......

Na dovri pli nagina carta d’identitad per ir p.ex. en Frantscha?
Bain. En il spazi economic europeic vegni vinavant a dar controllas da duana tranter pajais da la CE e da l’AECL. Damai era als cunfins svizzers cun la Frantscha, cun la Germania, cun l’Austria e cun l’Italia.

Vegn il franc svizzer abolì?
En il SEE mantegnan tut ils pajais participads lur valuta naziunala. En la CE è dentant previsa in'uniun economica e monetara cuminaivla ed uschia ina valuta cuminaivla. Dal reminent: la valuta cuminaivla da la Svizra, il franc svizzer, exista pir dapi il 1850. Avant aveva mintga chantun sia atgna valuta.

Tge succeda cun las subvenziuns per noss purs?
Sche la Svizra sa participescha al SEE, vegn la politica agrara decidida sulettamain da la Svizra. En il rom da las tractativas dal GATT vegn dentant fatg gronda pressiun sin la Svizra e sin ils pajais da la CE da reducir lur subvenziuns per l’agricultura. Cun dapli pajaments directs als purs vul il cussegl federal meglierar las schanzas da surviver era dals manaschis pli pitschens. La CE persequitescha ina politica sumeglianta.

Datti anc dapli persunas dischoccupadas?
Sche l’economia svizra è ferma avunda da profitar da las pussaivladads dal grond SEE, vegni pli tost a dar damain dischoccupads. E quai vala probablamain per tut ils 19 pajais dal SEE. Las experientschas en ils pajais da la CE mussan dal reminent ch'i na dat tuttina blers dischoccupads en mintga pajais.

Vegnan las pajas pli pitschnas?
Il SEE è ina gronda schanza per l'economia. Interpresas che han success e vulan cuntinuar il success dovran collavuraturs qualifitgads. Ellas vegnan ad avair lur pretsch er en il SEE.  La situaziun vegn dentant ad esser differenta da sectur a sectur, da firma tar firma. Natiralmain èn diminuziuns da pajas pussaivlas en la concurrenza pli dira. Tut en tut vegn dentant spetgà ina creschientscha economica da 4-6% e cun quai era in argument da las pajas.

Vegnan anc dapli esters en Svizra?
I na dat nagins motivs da temair ina massiva immigraziun dals pajais dal SEE en cas che la Svizra faschess part da quel. Schebain che la circulaziun libra da persunas entaifer la CE è gia pli u main realisada, nun hai dà ils davos onns gronds moviments da migraziun da persunas da la CE. Ils pajais dal sid da la CE han recuperà economicamain, la rait sociala da quests pajais è daventada meglra e perquai è la stimulaziun daventada pli pitschna da vegnir a lavurar tar nus. Era en il SEE na vegn il nord – numnadamain era la Svizra – betg pli ad esser uschè interessanta per Spagnols, Portugais, Talians e Grecs sco pli baud. Latiers vegni che abitants dal SEE astgan sa domiciliar tar nus mo sch’els han chattà ina plazza da lavur entaifer 3 mais. La pressiun da persunas da l’exteriur na vegn gia oz betg pli dals pajais dal SEE/CE. E per abitants ordaifer il SEE/la CE na vegnan ils cunfins era vinavant betg ad esser averts.
Vegnin nus a pudair garantir nossa segirezza sociala?
Mo in’economia ferma cun avunda plazzas da lavur ed avunda gudogn garantescha il mantegniment e la cumplettaziun da la segirezza sociala. Il SEE porscha a nossa economia la schanza da resister era a la concurrenza pli dira e da crescher. Segirezza sociala resta era en il SEE la chaussa da la Svizra.

Tge è atgnamain la differenza principala tranter il SEE a la CE?
La CE è ina cuminanza da 12 stadis cun ina politica d'economia cuminaivla e cun ina collavuraziun en blers auters secturs. Questa Communitad europeica ha decidì da stgaffir a partir dal 1993 ina fiera interna communabla.
Il spazi economic europeic (SEE) è l’augment da la fiera pajais da la AECL als quals fa part era la Svizra: CE plus AECL vul dir SEE. Il SEE na munta dentant betg per ils pajais da l'AECL da sa participar en tut ils secturs. L’agricultura, dumondas da taglia/impostas e da duana èn exclusas dal contract dal SEE.

Quant custa il SEE?
Tut en tut custa il SEE ca. 350 milliuns ad onn; quai correspunda ca. ad 1% dal preventiv annual da la Confederaziun. I resultan dentant era diminuziuns da las expensas, per exempel tar il sectur da las procuraziuns publicas. Sch’ins calculescha la creschientscha economica spetgada da 4-6% resp. 12-18 milliardas francs vegnan las expensas dapli che cumpensadas a lunga vista.

Vegn la protecziun da l’ambient reglada al livel europeic?
En il SEE datti leschas da protecziun da l'ambient naziunalas ed europeicas. L'aua e l'aria vegnan per exempel protegidas al livel naziunal ed implants tecnics liads a lur posiziun suttastattan era a las leschas naziunalas. Protecziun da l’ambient per quai che pertutga ils products vegn dentant reglà al livel europeic: prescripziuns da svapur dad autos per exempel. En quest connex èsi vegnì stabilì en il contract SEE che la Svizra po mantegnair las prescripziuns pli severas ch’ella ha gia per exempel tar ils autos.

È l’entrada en la CE la fin da la Svizra?
La Svizra vegn ad exister vinavant sco stadi, sco ils auters stadis commembers da la CE. L’istorgia da fin ussa da la CE mussa sche la CE na vul betg daventar in superstadi.

Vegnan noss dretgs populars limitads?
Il dretg d’iniziativa e da referendum vegnan mantegnids. La Svizra sto decider sez sch’igl è necessari e nizzaivel d’adattar tschertas structuras democraticas, instruments u instituziuns al dretg dal SEE.

Datti in’armada europeica?
En sasez existan gia duas uniuns militaras: la “NATO” cun tut ils stadis da la CE senza l’Irlanda, dentant cun ils Stadis Unids, Canada, Islanda, Norvegia, Tirchia, e l’ „Uniun da l’Europa dal vest” (WEU) cun tut ils stadis da la CE senza Danemarc, Grezia ed Irlanda. Quai ch’i na dat anc betg: in’unitad maschadada da tut las armadas naziunalas.

Vegn l’armada Svizra abolida?
Il SEE n’ha naginas consequenzas per la politica da segirezza da la Svizra. Tar tractativas d’entrada en la CE sto la rolla da l’armada svizra dentant vegnir discutada.

Sche la Svizra na vul betg fa part al SEE u a la CE ....

Na stuain nus betg ans adattar tuttina als pajais vischins?
Probablamain bain, perquai che mintga segund franc che nus spendain en Svizra deriva da l’export. E mintga terz franc deriva d’exports en il pajais da la CE. La Svizra è dependenta dal commerzi cun l’Europa. Ella stuess far bleras adattaziuns senza pudair profitar da l’access liber ed egual a la fiera dal SEE. Dal reminent: Gia dapi il 1988 vegn examinà tar 
mintga nova lescha en il parlament la cumpatibilitad europeica.

Savain nus mantegnair nossa independenza cun tscherner la via suletta?
Gea, nus mantegnain nossa libertad da decisiun politica. Ma questa libertad vegn influenzada adina dapli da relaziuns internaziunalas. La Svizra è per exempel sa participada a las sancziuns da l’ONU encunter l’Irac e l’anteriura Jugoslavia. E nus stuessan acquistar questa independenza cun dischavantatgs economics.

Resta tut sco quai ch’i era?
Na, quai n’è gnanc pussaivel perquai ch’il mund e qua tras era la Svizra sa midan mintga di. Atgnamain èsi incontestà che la Svizra sto s’adattar en mintga cas a las novas relaziuns da ses vischins. En il cas da la “via suletta” stuain nus ans adattar senza pudair cundecider. L’Europa dal vest ha per l’emprima giada dapi insaquants tschientaners pasch durant 50 onns. Il conflict ost-vest nun exista pli. Igl è damai natiral che l’Europa sa furma da nov e che la Svizra s’adatta a questas cundiziuns midadas.

Datti damain traffic?
Na. Il traffic en Europa duai crescher ils proxims 10 onns per 30 fin 50% tenor las calculaziuns da la CE. Sche nus vulain franar quai ed al render supportabel, èsi pli raschunaivel da tschertgar soluziuns ensemen cun ils auters pajais europeics pertutgads.

Pajain nus damain taglias/impostas?
Na. Tuttina bler sco ussa. Ma nus renunziain ad entradas supplementaras. Ins spetga, sche nus faschain part al SEE, cun ina creschientscha economica da 4-6%; quai munta circa 3000.- francs per persuna ed onn.

Vegnan ils fits d’abitar pli bass?
Na. Ils fits d'abitar vegnan determinads pli u main dals fits ipotecars e quels dependan da las fieras da finanzas europeicas. La Svizra na sa esser in insla da fits bass, tant sco commembra dal SEE sco suletta.

Na savain nus betg lavurar u studegiar a l’exteriur?
Sche la Svizra na fa betg part al SEE n'han ils Svizzers e las Svizras nagin dretg da domicil en ils pajais dal SEE. Era betg sch’els han gia chattà ina plazza da lavur. En il territori dal SEE vegnan segiramain resguardadas l’emprim quellas persunas che vegnan d'in pajais dal SEE. Natiralmain san nossas studentas e noss students studegiar a las universitads dal SEE. Els dovran dentant ina lubientscha da domicil sco enfin ussa, e quella n'è betg garantida.

Essan nus isolads? E tge vul quai dir?
Isolaziun è ina chaussa supportabla, ma ella custa insatge. Ina Svizra che na fa part ni al SEE ni a la CE renunzia a la participaziun ed a la collavuraziun cun partenaris d'impurtanza economica e politica. Questa isolaziun vulida pudess avair sco consequenza che la Svizra sto ceder a bleras pressiuns per pudair almain participar parzialmain a la politica ed a l'economia.