“Noss desideris dovran maletgs”
Terapia d'art per um ans paraplegics en il Center svizzer dals paraplegichers

Da Rita Sidler

En il Center svizzer dals paraplegichers a Nottwil creeschan pazients paraplegics mintga di numerusas pitschnas ovras d'art. Paucas da quellas vegn ins a vesair in di en in museum. Prezius èn ils maletgs, ils dissegns, las sculpturas u las poesias tuttina - per las persunas che als creeschan. Terapia d'art gida a chattar il contact cun sasez. En activitads creativas pon umans percepir, resentir, exprimer e communitgar lur sentiments, speranzas e giavischs - ed era chaussas, per las qualas els na chattan nagins pleds.

“L'art lava la pulvra dal mintgadi da l'olma”, ha ditg il pictur spagnol Pablo Picasso. Ses collega tudestg Georg Baselitz ha manegià: “Noss desideris dovran maletgs”. Ditg avant han scienziads da l'antica, Aristoteles u Hippocrates, gia attribuì a l'activitad creativa in effect curativ per ils umans. Sin fundament da las experientschas rimnadas sur tschientaners pon ins damai trair la conclusiun che activitads artisticas tutgan tar noss basegns fundamentals. Pictura, musica, litteratura, teater, film, sculptura èn plattafurmas fitg differentas per exprimer noss sentiments persunals. Quai ch'ellas han cuminaivlamain èn ils effects che schlargian la schientscha ed animeschan u calman a medem temp.

Ina part da la reabilitaziun cumplessiva
En il Center svizzer dals paraplegichers Nottwil è la terapia d'art gia daditg ina part integrala da la reabilitaziun cumplessiva da para- e tetraplegichers. Ella porscha bleras pussaivladads per accumpagnar umans en difficultads corporalas e psichicas e per sustegnair lur stabilitad psichica. Colurs, furmas, maletgs, istorgias e gieus da rollas, ma era tecnicas d'imaginaziun pussibiliteschan als pazients l'access a sasez. En in ambient protegì po ina situaziun persunala vegnir represchentada activamain. Sa fermar in mument, senza vegnir disturbà d'insatge u d'insatgi, metta en moviment energias per dar expressiun e furma a patratgs e sentiments alternants - plaschair e tristezza, ravgia, dolur, isolaziun, vidadad, abundanza, confiert, daletg, brama, speranza, desperaziun u triumf.

Nizzegiar positivamain las midadas
L'applicaziun precisa da metodas e tecnicas adattadas individualmain duai iniziar in process per surmuntar experientschas negativas, in process che rinforza duraivlamain la conscienza da l'atgna valur dals pertutgads. Ils pazients en il CSP Nottwil ston era emprender da vegnir a frida cun las midadas dal corp, q.v.d. chattar resursas per novs spazis d'acziun. Ils emprims pass precauts en quella direcziun vegnan per il solit gia fatgs curt suenter l'arrivada en la clinica speziala. Sch'ins mussa ad in pazient sin la staziun intensiva il maletg d'in conturn famigliar, po quai svegliar spontanamain sentiments positivs. E sin agen giavisch fan blers para- e tetraplegichers durant lur segiurn da reabilitaziun era regularmain diever da la purschida da la terapia d'art.

Dar spazi, confidenza, accumpagnament
Ils terapeuts d'art cun ina scolaziun multifara na vesan sasezs betg sco scolasts che instrueschan e curregian. L'intermediaziun dad abilitads puramain manualas sa limitescha ad in minimum. En las sedutas da mintgamai in'ura, è quai ina fin duas giadas l'emna, èsi bler pli impurtant per ils accumpagnaders da dar a las forzas e resursas dal pazient avunda spazi ed ina structura adequata. La terapia d'art po motivar ad activitads plaschaivlas e ludicas, dar chaschun per exprimer a moda creativa ils giavischs d'autodeterminaziun ed esser in ventil per reducir las tensiuns internas. Las experientschas e las creaziuns vegnan lura reflectadas ed elavuradas en il discurs terapeutic. Ina particularitad da la terapia d'art è era la 

“autocontrolla”. Ils pazients emprendan da vesair e giuditgar progress e svilups persunals sco era da survegnir confidenza en lur agens sentiments e da valitar quels.

In potenzial da talent han tuts
In mument u l'auter chatta mintga pazient in agen stil, preferescha tschertas tecnicas, ha basegns spezials u era ambiziuns. En mintga cas èsi surprendent co che singuls pazients sa concentreschan dal tuttafatg sin la lavur vi da l'object. Els s'approfundeschan en in auter mund e van cun acribia e perseveranza a la lavur. Fin che in maletg u ina sculptura als para vairamain reussida e finida, passan magari emnas. Mintgatant sa manifestescha durant ina reabilitaziun in talent zuppà ed animescha paraplegichers da vulair s'etablir pli tard sco artists. I dat in per exempels per quai. Il plasticher Alfredo Battistini, Victor Bisquolm ed auters han fatg lur via.

Vast champ d'applicaziun
La terapia d'art n'è betg limitada a singulas malsognas ed i na dat er nagins cunfins da vegliadetgna. Ella è averta da principi per tut ils pazients staziunars ed ambulants. Plinavant na dovri era naginas conuschientschas preliminaras u schizunt abilitads artisticas cumprovadas. En il Center svizzer dals paraplegichers a Nottwil lavuran trais persunas qualifitgadas cun ils pazients, per gronda part individualmain, ma era en gruppas, saja quai en il local da terapia d'art u al letg dal pazient. Las indicaziuns principalas per la terapia d'art èn:

•	superaziun d'in trauma 
•	dolur acuta e cronica 
•	disturbis psicosomatics 
•	depressiuns e crisas psichicas 
•	disturbis da la persunalitad 
•	restricziuns da la communicaziun 
•	trauma da rebattida HWS

Maletgs sustegnan ils pleds
Sco med da communicaziun creativa ha la terapia d'art ina fitg gronda muntada per umans autamain paralisads. Restrenschids en l'abilitad da discurrer laschan els "pledar" maletgs e commenteschan lur sentiments er en scrit. In pau auter èsi cun quels che ston star pli ditg en letg. Per vegnir encunter ad els han ins construì ina uschenumnada “installaziun da maletgs curativs”. La basa è in rom cun duas plattas da vaider da plexi ina sur l'autra, che vegn fixà vi dad ina curuna movibla sur il letg. Il pazient po tscherner da tuttas sorts materialias, texts u objects e laschar installar quels. Il motiv per questa metoda da terapia è la diminuziun da stimulaziuns, sch'il pazient sto star ditg en letg senza pudair sa mover. Pervi da la vista restrenschida e da la mancanza da cuntrasts da colur dal mobigliar survegn il tscharvè memia paucas infurmaziuns stimulantas. “Installaziuns da maletgs curativs” pon gidar a reducir u eliminar deficits da quest gener.

Renaschientscha da las metodas miaivlas
La terapia d'art è tenor ils onns ina disciplina relativamain giuvna. Intgins medis avevan bain constatà gia enturn la mesadad dal 19avel tschientaner ch'ins po cuntanscher ina meglieraziun dal stadi da sanadad en general cun crear maletgs. Il scopo da lavuratoris creativs era da lez temp dentant plitost d'occupar ils pazients, surtut d'impedir che quels pazients (da classas socialas pli autas) che na vulevan betg far lavurs corporalas, n'hajan betg lungurus e na sajan betg inactivs. Il fundament per la “stgetta” terapia d'art è vegnì mess a l'entschatta dal 20avel tschientaner. Psicanalitichers han empruvà cun meds creativs da survegnir access a l'intern d'in pazient. La finamira è stada quella da scuvrir sin questa via conflicts persunals, d'als render vesaivels e tractar conscientamain. IL psichiater tudestg Hans Prinzhorn è stà in dals pioniers. EI ha publitgà il1922 in cudesch cun il titel “Die Bildnerei des Geisteskranken”. Ultra da quai ha el rimnà var 5'000 differentas ovras d'art da pazients. L'exposiziun publica da quellas ha provocà vehementas discussiuns tranter 
spezialists. Surtut la distincziun tranter creaziun patologica e betg patologica ha sveglià irritaziuns.
Il medem temp circa han ins er installà ateliers da malegiar en clinicas dals Stadis Unids e fatg ina clera separaziun tranter terapia d'art e terapia d'occupaziun. En Europa ha il svilup stagnà pervi da la segunda guerra mundiala, entant ch'el ha manà en il territori d'ultramar ad in success decisiv. Avant radund 50 onns è il vent lura sa midà. Ins ha cumenzà, surtut tar malsognas psichicas, a dar la preferenza a tractaments cun medicaments. En il fratemp han ins dentant midà danovamain idea e la terapia orientada a l'acziun ed a l'experientscha ha puspè survegnì nov schlantsch.

Ulteriuras infurmaziuns:
Center svizzer dals paraplegichers, terapia d'art Rita Sidler, terapeuta dipl. d'art e d'expressiun ISIS, GPK 
Veronika Stoekmann, MA terapeuta dipl. d'art e d'expressiun ISIS, GPK 
Andreas Holstein, terapeut dipl. d'art ADBK 
CH-6207 Nottwil
fax 041 9395440 kunsttherapie.spz@paranet.ch 
www.paranet.ch