Protecziun da la natira en noss chantun

(lr)

Protecziun dovri dapertut nua ch'insatge u insatgi è periclità: dal rumantsch, perquai ch'il tudestg gudogna pli e pli territori, da la natira, perquai ch'ils umans chatschan ella pli e pli a chantun. Quest destin communabel ed il fatg che questa gasetta propaghescha las bellezzas natiralas dal Grischun èn per mai motiv avunda da publitgar ina giada sin questa pagina rumantscha tschertas parts ord il rapport annual da la Lia grischuna per la protecziun da la natira (LGPN). Jau ma restrensch surtut als cas che pertutgan las regiuns rumantschas da noss chantun.
La LGPN è ina uniun privata cun in post da gestiun a Cuira ch'exista uss dapi diesch onns. Durant quest temp èn cun ses engaschament 21 territoris vegnids mess sut protecziun en il Grischun. Tranter ils pli gronds s'audan las Ognas da Pradiala sper Rueun e Vuorz, las islas ed ils puzs da Mulin a Castrisch, las islas d'Arvins sper La Punt, il Lai Neir cun la palì e conturns en l'Alp Flex. Quests success sajan però il resultat da dirs cumbats scriva la LGPN. I saja anc adina fitg nunpopular da metter sut protecziun territoris, malgrà ch'il Grischun saja economicamain dependent d'ina natira intacta. Gronda fadia dat la protecziun da la natira per mantegnair las diversas spezias d'animals, utschels, insects, vermaniglia, flurs, plantas e chagliom. La protecziun da questas creatiras è però be pussaivla cun mantegnair la cuntrada natirala, cun mantegnair ina rait natirala che pussibilitescha a las diversas spezias da viver, sa translocar, sa contactar. Mintga intervenziun en la natira sto vegnir ponderada minuziusamain sin sias consequenzas e quant lunsch ch'ella periclitescha il funcziunar natiral.
Sin il sectur da l'agricultura hai dà grondas midadas ils davos onns. Ideas da la protecziun da la natira, che vegnivan avant diesch onns refusadas, èn oz acceptadas. Oz datti er contribuziuns per prestaziuns ecologicas dal pur e betg sulettamain per la producziun da nutriment. Il concept da protecziun da l'Alp Flex p.ex. prevesa talas contribuziuns per tgirar ils territoris umids e las pradas da flurs. Quai che pertutga las megliuraziuns saja anc adina uschia che l'avertura per maschinas haja emprima prioritad avant il mantegniment da natira e cuntrada.
Las pretensiuns dals tschertgels turistics hajan nagina fin. “Vegnissan tut ils giavischs ademplids, fiss il Grischun il “Disneyland” da l'Europa”, scriva Christian Geiger, il secretari da la LGPN. “Tut sto avair plaz en nossa natira e cuntrada, en noss spazi da viver: pistas da skis planadas, plazzas da golf, turs da siglir bugee, cursas da bartgas da gumma sin naiv ed aua, maratons da mountainbike sur culms e muntognas, surfing e riversurfing, charrar cun motor sur set pass, emnas da surviver en cuntradas selvadias intactas. Il mund è daventà stretg enturn nus ed en nus.”
Pertutgant las plazzas da golf planisadas a Selva, Puntraschigna-Schlarigna e Panaduz prenda la LGPN ina posiziun clera: “Nus acceptain plazzas da golf be là, nua che la situaziun vegn qua tras meglierada ecologicamain.” La protesta cunter ina avertura dal Culöz da las Furtschellas er en la stagiun da stad ha gì success. La nova sutgera dastga vegnir messa en funcziun be d'enviern. Tenor l'opiniun da Christian Geiger èn ils cunfins dal turissem cuntanschids en l'Engiadin'Ota, per part gia surpassads. Ils problems nunschliabels creschian di per di, quai che mussia che la regiun saja en privel da stenscher en l'agen svilup. Il collaps saja damanaivel. E tuttina hajan ins fin oz be pretendì facilitaziuns per il traffic empè da sminuziun u calma.